भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि । यथाविमुक्तमादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
जसे अविमुक्त भुवयांच्या मध्ये, नाभीमध्ये, हृदयात आणि मस्तकात स्थित आहे, तसेच ते वाराणसीतील सूर्यामध्येही आहे.
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसीपुरी । तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवंविमुक्तकम्
वरुणा आणि असी या दोन नद्यांच्या मध्ये वाराणसी नगरी आहे; तिथेच ते तत्त्व नेहमी अविमुक्त स्वरूपात स्थित आहे.
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति । यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवीश्वरः
वाराणसीपेक्षा श्रेष्ठ स्थान ना कधी झाले, ना कधी होईल; जिथे नारायण, महादेव आणि स्वर्गाचे अधिपती वास करतात.
तत्र देवाः सगंधर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । उपासते यं सततं देवदेवः पितामहः
तेथे देव, गंधर्व, यक्ष, नाग आणि राक्षस हे सर्व नेहमी देवांचा देव, पितामह यांची उपासना करतात.
महापातकिनो देवि ये तेभ्यः पापकृत्तमाः । वाराणसीं समासाद्य ते यांति परमां गतिम्
देवी, मोठ्या पाप्यांमध्ये जे सगळ्यात जास्त पापी आहेत, तेही वाराणसीला पोहोचल्यावर सर्वोच्च अवस्था मिळवतात.
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद्वै मरणांतकम् । वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
म्हणून, ज्याला मुक्ती हवी आहे त्याने शिस्तीत राहून मृत्यूपर्यंत वाराणसीत राहावे; तेथे महादेवाकडून ज्ञान मिळवून तो सुटतो.
किंतु विघ्ना भविष्यंति पापोपहतचेतसः । ततो नैवाचरेत्पापं कायेन मनसा गिरा
पण ज्यांचे मन पापाने भरले आहे, त्यांना अडथळे येतात; म्हणून शरीराने, मनाने किंवा वाणीने पाप करू नये.
एतद्रहस्यं देवानां पुराणानां च सुव्रते । अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद्वेत्ति तत्त्वतः
हे देवांचे आणि पुराणांचे गुपित आहे, हे सती; अविमुक्तात असणारे ज्ञान खरेखुरे कोणीच जाणत नाही.
नारद उवाच-। देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् । देवदेवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
नारद म्हणाले—देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ लोक ऐकत असताना, देवांचा देव हे सर्व पाप नष्ट करणारे बोलले.
यथानारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः । यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानामेतदुत्तमम्
जसे नारायण देवांमध्ये श्रेष्ठ, पुरुषोत्तम आहे, तसे पवित्र स्थळांमध्ये हे स्थान सर्वांत उत्तम आहे, जसे गिरिश सर्व प्रभूंमध्ये श्रेष्ठ आहे.
यैः समाराधितो रुद्रः पूर्वस्मिन्नेकजन्मनि । ते विदंति परं क्षेत्रमविमुक्तं शिवालयम्
ज्यांनी मागील जन्मात रुद्राची भक्ती केली आहे, तेच हे सर्वोच्च क्षेत्र—अविमुक्त, शिवाचे निवासस्थान—ओळखतात.
कलिकल्मषसंभूता येषामुपहृता मतिः । न तेषां वेदितुं शक्यं स्थानं तत्परमेष्ठिनः
कलियुगातील पापांनी ज्यांचे मन भ्रष्ट झाले आहे, त्यांना त्या परमेश्वराच्या स्थानीचे खरे ज्ञान मिळू शकत नाही.
ये स्मरंति सदा कालं वदंति च पुरीमिमाम् । तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
जे नेहमी काळाची आठवण ठेवतात आणि या नगरीचे स्मरण करतात, त्यांचे पाप इथे आणि पुढेही लवकर नष्ट होते.
यानि चेह प्रकुर्वंति पातकानि कृतालयाः । नाशयेत्तानि सर्वाणि देवः कालतनुः शिवः
येथे राहणाऱ्यांनी केलेली सर्व पापे, शिव—जो काळाचा रूप आहे—ती सगळी नष्ट करतो.
आगच्छेत्तदिदं स्थानं सेवितं मोक्षकांक्षिभिः । मृतानां च पुनर्जन्म न भूयो भवसागरे
या स्थळी, जिथे मुक्तीची इच्छा असणारे सेवा करतात, जो येतो, त्याला मृत्यूनंतर पुन्हा संसाराच्या समुद्रात जन्म घ्यावा लागत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः । योगी वाप्यथवायोगी पापी वा पुण्यकृत्तमः
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी माणसाने वाराणसीत राहावे—तो योगी असो वा नसो, पापी असो वा सर्वांत पुण्यवान.
न लोकवचनात्पित्रोर्न चैव गुरुवादतः । मतिर्न क्रमणीया स्यादविमुक्तगतिं प्रति
लोकांचे, पितरांचे किंवा गुरूंच्या बोलण्यामुळे, अविमुक्ताच्या मार्गावरून आपले मन कधीच फिरवू नये.
नारद उवाच- तत्रेदं विमलं लिगमोंकारंनाम शोभनम् । यस्य स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
नारद म्हणाले—येथे एक निर्मळ आणि तेजस्वी ओंकार नावाचे लिंग आहे, ज्याचे फक्त स्मरण केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.
एतत्परतरं ज्ञानं पंचायतनमुत्तमम् । सेवितं मुनिर्भिर्नित्यं वाराणस्यां विमोक्षणम्
हेच श्रेष्ठ ज्ञान, सर्वोच्च पंचायतन, वाराणसीत मुनींनी मुक्तीसाठी नेहमी सेवा केलेले आहे.
तत्र साक्षान्महादेवः पंचायतनविग्रहः । रमते भगवान्रुद्रो जंतूनामपवर्गदः
तेथे महादेव स्वतः पंचायतन रूपात वास करतात; भगवंत रुद्र, जो सर्वांना मुक्ती देतो, तिथे रमतो.
एतत्पाशुपतं ज्ञानं पंचायतनमुच्यते । तदेतद्विमलं लिगमोंकारं समुपस्थितम्
हे पाशुपत ज्ञान पंचायतन म्हणतात; हेच निर्मळ ओंकार लिंग येथे आहे.
शांत्यतीता तथा शांतिर्विद्या चैवापरा वरा । प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च पंचात्मं लिंगमैश्वरम्
शांतिपलीकडची शांती, स्वतः शांती, सर्वोच्च विद्या, स्थिरता आणि निवृत्ती—ही पाच गुणे त्या ईश्वराच्या लिंगाची मूळ आहेत.
पंचानामपि लिंगानां ब्रह्मादीनां समाश्रयम् । ॐकारबोधकं लिंगं पंचायतनमुच्यते
ब्रह्मादि पाच रूपांची एकत्र स्थापना करणारे, ओंकाराचा अर्थ उलगडणारे हे लिंग पाचायतन म्हणून ओळखले जाते.
संस्मरेदीश्वरं लिंगं पंचायतनमव्ययम् । देहांते परमं ज्योतिरानंदं विशते बुधः
हे अविनाशी पाचायतन लिंग नेहमी आठवावे; शरीराचा अंत झाल्यावर ज्ञानी लोक त्या परम तेजात आणि आनंदात प्रवेश करतात.
तत्र देवर्षयः पूर्वं सिद्धाब्रह्मर्षयस्तथा । उपास्य देवमीशानमापुरंतः परं पदम्
तेथे पूर्वी देवर्षी आणि सिद्ध ब्रह्मर्षी यांनी ईशान देवाची उपासना करून अंतःकरणात परम पद प्राप्त केले.
मत्स्योदर्यास्तटे पुण्ये स्थानं गुह्यतमं शुभम् । गोचर्ममात्रं राजेंद्र ॐकारेश्वरमुत्तमम्
मच्छोदरीच्या पवित्र काठीवर, राजन, गुप्त आणि शुभ असे, गाईच्या कातडीएवढ्या आकाराचे, ओंकारेश्वर हे श्रेष्ठ स्थान आहे.
कृत्तिवासेश्वरं लिंगं मध्यमेश्वरमुत्तमम् । विश्वेश्वरं तथोंकारंकंदर्पेश्वरमेव च
कृत्तिवासेश्वर, उत्तम मध्यमेश्वर, विश्वेश्वर, ओंकार आणि कंदर्पेश्वर ही लिंगे तेथे आहेत.
एतानि गुह्यलिंगानि वाराणस्यां युधिष्ठिर । न कश्चिदिह जानाति विना शंभोरनुग्रहात्
ही गुप्त लिंगे वाराणसीत आहेत, युधिष्ठिरा; शंभूच्या कृपेव्यतिरिक्त इथे कोणीही त्यांना ओळखू शकत नाही.
कृत्तिवासेश्वरस्यैव माहात्म्यं शृणु पार्थिव । तस्मिन्स्थाने पुरा दैत्यो हस्ती भूत्वा शिवांतिकम्
कृत्तिवासेश्वराचे माहात्म्य ऐक, राजन; त्या ठिकाणी पूर्वी एका दैत्याने हत्तीचे रूप घेऊन शंकराजवळ गेला.
ब्राह्मणान्हंतुमायातो यत्र नित्यमुपासते । तेषां लिंगान्महादेवः प्रादुरासीत्त्रिलोचनः
तो ब्राह्मणांना मारायला आला होता, जेथे तो नेहमी पूजा करत असे; त्यांच्या रक्षणासाठी त्रिनेत्रधारी महादेव त्या लिंगात प्रकट झाले.