नानावर्णा विवर्णाश्च चांडालाद्या जुगुप्सिताः । किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च विशिष्टैः पातकैस्तथा
नाना जातीचे, वर्णहीन, चांडाळ वगैरे तिरस्कृत, ज्यांचे शरीर मोठ्या पापांनी भरलेले आहे—
भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः । अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम्
त्यांच्यासाठी अविमुक्त हेच श्रेष्ठ औषध आहे असे ज्ञानी मानतात; अविमुक्त हेच श्रेष्ठ ज्ञान, अविमुक्त हेच सर्वोच्च स्थान आहे.
अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम् । कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसंति ये
अविमुक्त हेच परमार्थ, अविमुक्त हेच सर्वोच्च शिव आहे; जे निश्चयपूर्वक संन्यास घेतात आणि अविमुक्तमध्ये राहतात—
तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यंते परं पदम् । प्रयागं नैमिषारण्यं श्रीशैलोऽथ महाबलम्
त्यांना मी ते परम ज्ञान देतो आणि अखेरीस सर्वोच्च स्थान देतो; प्रयाग, नैमिषारण्य, श्रीशैल आणि महाबळ—
केदारं भद्रकर्णं तु गया पुष्करमेव च । कुरुक्षेत्रं भद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरी
केदार, भद्रकर्ण, गया, पुष्कर, कुरुक्षेत्र, भद्रकोटि, नर्मदा, अम्रातकेश्वरी—
शालग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् । प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
शाळग्राम, कुब्जाम्र, कोकामुख हे उत्तम, प्रभास, विजयेशान, गोकार्ण आणि भद्रकर्णक—
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह । न यास्यंति परं तत्त्वं वाराणस्यां यथा मृताः
ही पुण्यस्थाने तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहेत, पण ज्या प्रमाणे वाराणसीत मृत्यू आलेल्यांना परम तत्त्व मिळते, तसे इतर कुठेही मिळत नाही.
वाराणस्यां विशेषेण गंगा त्रिपथगामिनी । प्रविष्टा नाशयेत्पापं जन्मांतरशतैः कृतम्
विशेषतः वाराणसीत, तीन प्रवाहांनी वाहणारी गंगा जेव्हा प्रवेश करते, तेव्हा ती शेकडो जन्मांतील पापे नष्ट करते.
अन्यत्र सुलभा गंगा श्राद्धं दानं तपो जपः । व्रतानि सर्वमेवैतद्वाराणस्यां सुदुर्ल्लभम्
इतरत्र गंगा, श्राद्ध, दान, तप, जप आणि सर्व व्रते सहज मिळतात; पण वाराणसीत ही सर्व फारच दुर्मिळ असतात.
जपेच्च जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयतेऽमरान् । वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्थितो नरः
जो माणूस वाराणसीत राहून नेहमी जप करतो, होम करतो, दान देतो, देवांची पूजा करतो आणि नेहमी वायूभक्षण करतो—
यदि पापो यदि शठो यदि वा धार्मिको नरः । वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं कुलम्
तो माणूस पापी असो, कपटी असो किंवा धर्मात्मा असो, वाराणसी गाठल्यावर तो आपले संपूर्ण कुल पवित्र करतो.
वाराणस्यां येऽर्चयंति महादेवं स्तुवंति वै । सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
जे लोक वाराणसीत महादेवाची पूजा करतात आणि त्याची स्तुती करतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात आणि गणेश्वर मानले जातात.
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः । प्राप्यते तत्परं स्थानं सहस्रेणैव जन्मनाम्
इतरत्र योग, ज्ञान, संन्यास किंवा इतर मार्गांनी ते परम स्थान मिळते, पण ते हजार जन्मांनीच प्राप्त होते.
ये भक्ता देवदेवेशि वाराणस्यां वसंति वै । ते विंदंति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
देवते, जे भक्त वाराणसीत राहतात, ते एकाच जन्मात परम मोक्ष प्राप्त करतात.
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना । अविमुक्तं तदासाद्य नान्यदिच्छेत्तपोवनम्
जिथे योग, ज्ञान आणि मोक्ष एकाच जन्मात मिळतो—असे अविमुक्त गाठल्यावर दुसरे कोणतेही तपोवन हवेसे वाटत नाही.
यतो मयाऽविमुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् । तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद्विज्ञानमुच्यते
मी ज्याला अविमुक्त म्हणतो, म्हणून ते अविमुक्त म्हणून ओळखले जाते; हेच सर्वांत गुप्त रहस्य आहे, आणि हेच खरे ज्ञान समजावे.
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानंदमिच्छताम् । यागतिर्विदिता सुभ्रूः साविमुक्ते मृतस्य तु
ज्ञान किंवा अज्ञानात स्थिर असणाऱ्यांना, जे परम आनंदाची इच्छा करतात, सुंदर भुवया असलेल्या, अविमुक्तात मरण आलेल्यांसाठी ती वाट ठाऊक आहे.
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे दृष्टानि कृत्स्नशः । पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्योऽप्यधिका शुभा
अविमुक्तात ज्या शुभ चिन्हे शरीरावर दिसतात, त्याहूनही वाराणसी नगरी सर्व ठिकाणांपेक्षा श्रेष्ठ आणि शुभ आहे.
यत्र साक्षान्महादेवो देहांते स्वयमीश्वरः । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तये
जिथे देहाचा अंत होताना महादेव स्वतः प्रकट होऊन तारक ब्रह्म सांगतो, तेथेच खरे अविमुक्त आहे.
यत्तत्परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् । एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
जे सर्वोच्च तत्त्व आहे, त्याला अविमुक्त म्हणतात; देवी, ते वाराणसीत एकाच जन्मात मिळते.
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि । यथाविमुक्तमादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
जसे अविमुक्त भुवयांच्या मध्ये, नाभीमध्ये, हृदयात आणि मस्तकात स्थित आहे, तसेच ते वाराणसीतील सूर्यामध्येही आहे.
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसीपुरी । तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवंविमुक्तकम्
वरुणा आणि असी या दोन नद्यांच्या मध्ये वाराणसी नगरी आहे; तिथेच ते तत्त्व नेहमी अविमुक्त स्वरूपात स्थित आहे.
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति । यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवीश्वरः
वाराणसीपेक्षा श्रेष्ठ स्थान ना कधी झाले, ना कधी होईल; जिथे नारायण, महादेव आणि स्वर्गाचे अधिपती वास करतात.
तत्र देवाः सगंधर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । उपासते यं सततं देवदेवः पितामहः
तेथे देव, गंधर्व, यक्ष, नाग आणि राक्षस हे सर्व नेहमी देवांचा देव, पितामह यांची उपासना करतात.
महापातकिनो देवि ये तेभ्यः पापकृत्तमाः । वाराणसीं समासाद्य ते यांति परमां गतिम्
देवी, मोठ्या पाप्यांमध्ये जे सगळ्यात जास्त पापी आहेत, तेही वाराणसीला पोहोचल्यावर सर्वोच्च अवस्था मिळवतात.
तस्मान्मुमुक्षुर्नियतो वसेद्वै मरणांतकम् । वाराणस्यां महादेवाज्ज्ञानं लब्ध्वा विमुच्यते
म्हणून, ज्याला मुक्ती हवी आहे त्याने शिस्तीत राहून मृत्यूपर्यंत वाराणसीत राहावे; तेथे महादेवाकडून ज्ञान मिळवून तो सुटतो.
किंतु विघ्ना भविष्यंति पापोपहतचेतसः । ततो नैवाचरेत्पापं कायेन मनसा गिरा
पण ज्यांचे मन पापाने भरले आहे, त्यांना अडथळे येतात; म्हणून शरीराने, मनाने किंवा वाणीने पाप करू नये.
एतद्रहस्यं देवानां पुराणानां च सुव्रते । अविमुक्ताश्रयं ज्ञानं न कश्चिद्वेत्ति तत्त्वतः
हे देवांचे आणि पुराणांचे गुपित आहे, हे सती; अविमुक्तात असणारे ज्ञान खरेखुरे कोणीच जाणत नाही.
नारद उवाच-। देवतानामृषीणां च शृण्वतां परमेष्ठिनाम् । देवदेवेन कथितं सर्वपापविनाशनम्
नारद म्हणाले—देव, ऋषी आणि श्रेष्ठ लोक ऐकत असताना, देवांचा देव हे सर्व पाप नष्ट करणारे बोलले.
यथानारायणः श्रेष्ठो देवानां पुरुषोत्तमः । यथेश्वराणां गिरिशः स्थानानामेतदुत्तमम्
जसे नारायण देवांमध्ये श्रेष्ठ, पुरुषोत्तम आहे, तसे पवित्र स्थळांमध्ये हे स्थान सर्वांत उत्तम आहे, जसे गिरिश सर्व प्रभूंमध्ये श्रेष्ठ आहे.