तेन बालत्वमारभ्य कर्तव्यो धर्मसंग्रहः । इति ते कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
म्हणून बालपणापासूनच धर्माचं आचरण करावं; असं सर्व काही तुला सांगितलं, अजून काय ऐकायचं आहे?
विकुंडल उवाच- श्रुत्वा त्वद्वचनं सौम्य प्रसन्नं चित्तमेव मे । गंगोदं पापहं सद्यः पापहारि सतां वचः
विकुंडल म्हणाला — तुझं बोलणं ऐकून, सौम्य, माझं मन प्रसन्न झालं; सज्जनांचं बोलणं गंगेसारखं पवित्र आहे, ते लगेच पाप दूर करतं.
उपकर्तुं प्रियं वक्तुं गुणो नैसर्गिकः सताम् । शीतांशुः क्रियते केन शीतलोऽमृतमंडलः
सज्जनांचा स्वभावच असा असतो की ते मदतीस येतात आणि गोड बोलतात; चंद्राचा गारवा आणि अमृतासारखं तेज कोण करतं?
देवदूत ततो ब्रूहि कारुण्यान्मम पृच्छतः । नरकान्निष्कृतिः सद्यो भ्रातुर्मे जायते कथम्
देवदूत, म्हणूनच मला विचारणाऱ्यावर दया करून सांग — माझा भाऊ नरकातून लगेच कसा मुक्त होईल?
इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदूतो जगाद ह । ध्यानं दृष्ट्वा क्षणं ध्यात्वा तन्मैत्री रज्जुबन्धनः
त्याचं बोलणं ऐकून, देवदूत म्हणाला — क्षणभर ध्यान करून, त्याने मैत्रीचं बंधन घट्ट केलं.
यत्ते वैश्याष्टमे पुण्यं त्वया जन्मनि संचितम् । तद्भ्रात्रे दीयतां सर्वं स्वर्गं तस्य यदीच्छसि
तुझ्या वैश्य जन्मातील आठव्या जन्मात साठवलेलं सर्व पुण्य, जर तुला भावाला स्वर्ग मिळवून द्यायचं असेल, तर त्याला दे.
विकुंडल उवाच- किं तत्पुण्यं कथं जातं किं जन्म च पुरातनम् । तत्सर्वं कथ्यतां दूत ततो दास्यामि सत्वरम्
विकुंडळ म्हणाले — ते पुण्य नेमकं काय होतं, ते कसं मिळालं, आणि त्या पूर्वजन्माचं काय होतं? हे सगळं मला सांग, दूत, मग मी तुला लगेच बक्षीस देईन.
देवदूत उवाच- शृणु वैश्य प्रवक्ष्यामि तत्पुण्यं च सहेतुकम् । पुरा मधुवने पुण्ये ऋषिरासीच्च शाकुनिः
दैवी दूत म्हणाले — ऐक व्यापाऱ्या, मी तुला ते पुण्य आणि त्याचं कारण सांगतो. पूर्वी मधुवन या पवित्र ठिकाणी शाकुनी नावाचा एक ऋषी राहत होता.
तपोऽध्ययन संपन्नस्तेजसां ब्रह्मणा समः । जज्ञिरे तस्य रेवत्यां नव पुत्रा ग्रहा इव
तो ऋषी तप आणि वेदाध्ययनात पारंगत होता, तेजाने ब्रह्मदेवासारखा. त्याच्या रेवती नावाच्या पत्नीपासून त्याला नऊ मुलगे झाले, जणू काही नवग्रहच.
ध्रुवः शीलो बुधस्तारो ज्योतिष्मानुत पंचमः । अग्निहोत्ररता ह्येते गृहधर्मेषु रेमिरे
ध्रुव, शील, बुध, तारा आणि ज्योतीष्मान — हे पाच जण अग्निहोत्राच्या सेवेत रमलेले होते आणि घरगुती कर्तव्यांत आनंद मानत.
निर्मोहो जितकामश्च ध्यानकोशो गुणाधिकः । एते गृहविरक्ताश्च चत्वारो द्विजसूनवः
निर्मोह, जितकाम, ध्यानकोश आणि गुणाधिक — हे चार ब्राह्मणपुत्र संसारापासून विरक्त झाले होते.
चतुर्थाश्रममापन्नाः सर्वकामविनिस्पृहाः । ग्रामैकवासिनः सर्वे निःसंगा निष्परिग्रहाः
हे सर्वजण चौथ्या आश्रमात प्रवेशले, सर्व इच्छांपासून मुक्त झाले, आणि एकाच गावात, कोणत्याही आसक्ती किंवा मालमत्तेशिवाय राहत होते.
निराशा निष्प्रयत्नाश्च सम लोष्टाश्मकांचनाः । येनकेनचिदाच्छन्ना येनकेनचिदाशिताः
त्यांना कसलीही अपेक्षा नव्हती, प्रयत्न नव्हते, माती, दगड आणि सोने सारखंच मानायचे, जे मिळेल त्याने झाकून घ्यायचे, आणि जे मिळेल ते खायचे.
सायंग्रहास्तथा नित्यं विष्णुध्यानपरायणाः । जितनिद्रा जिताहारा वातशीतसहिष्णवः
ते नेहमी संध्याकाळच्या विधींचे पालन करायचे, विष्णूच्या ध्यानात मग्न असायचे, झोप आणि खाण्यावर विजय मिळवला होता, वारा आणि थंडी सहन करायचे.
पश्यंतो विष्णुरूपेण जगत्सर्वं चराचरम् । चरंति लीलया पृथ्वद्यंतेऽन्योन्यं मौनमास्थिताः
संपूर्ण जग — जड आणि जंगम — हे विष्णूच्या रूपात पाहायचे, आणि पृथ्वीवर मुक्तपणे फिरायचे, एकमेकांशी मौन पाळून.
न कुर्वंति क्रियां कांचिदर्थमात्रं हि योगिनः । दृष्टज्ञाना असंदेहाश्चिद्विकार विशारदाः
हे योगी कधीच फायद्यासाठी कोणतेही कृत्य करत नसत; त्यांना प्रत्यक्ष ज्ञान होतं, शंका नव्हती, आणि चित्ताच्या बदलांमध्ये निपुण होते.
एवं ते तव विप्रस्य पूर्वमष्टमजन्मनि । तिष्ठतो मध्यदेशेषु पुत्रदारकुटुंबिनः
अशा प्रकारे, तुझ्या आठव्या जन्मात, ब्राह्मण असताना, तू मध्यदेशात, मुलं, पत्नी आणि कुटुंबासह राहत होतास.
गेहं तावकमाजग्मुर्मध्याह्ने क्षुत्पिपासिताः । वैश्वदेवांतरे काले त्वया दृष्टा गृहांगणे
त्या वेळी, वैश्वदेवाच्या मधल्या काळात, ते संन्यासी दुपारी, भुकेले आणि तहानलेले, तुझ्या घरात आले, आणि तू त्यांना अंगणात पाहिलेस.
सगद्गदं साश्रुनेत्रं सहर्षं च ससंभ्रमम् । दंडवत्प्रणिपातेन बहुमानपुरःसरम्
कंपणाऱ्या आवाजाने, डोळ्यांत अश्रू, आनंद आणि गोंधळ यांच्यात तू त्यांना मोठ्या आदराने, दंडवत घालून नमस्कार केला.
प्रणम्य चरणौ मूर्ध्ना कृत्वा पाणियुगाञ्जलिम् । तदाभिनन्दिताः सर्वे तया सूनृतया गिरा
त्यांच्या पायांना मस्तक लावून, दोन्ही हातांनी नमस्कार करून, तू त्यांचे स्वागत गोड शब्दांनी केलेस.
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं तथा । अद्य विष्णुः प्रसन्नो मे सनाथोऽद्यास्मि पावनः
'आज माझा जन्म सफल झाला, माझं आयुष्यही सफल झालं; आज विष्णू माझ्यावर प्रसन्न झाला, आज मी सुरक्षित आणि पावन झालो.'
धन्योऽस्म्यद्य गृहं धन्यं धन्या अद्य कुटुंबिनः । ममाद्य पितरो धन्या धन्या गावः श्रुतं धनम्
'आज मी धन्य झालो, माझं घर धन्य झालं, माझं कुटुंब धन्य झालं; आज माझे पितर धन्य झाले, माझ्या गायी, शिक्षण आणि संपत्तीही धन्य झाली.'
यद्दृष्टौ भवतां पादौ तापत्रयहरौ मया । भवतां दर्शनं यस्माद्धन्यस्यैव हरेरिव
‘कारण मी तुमचे पाय पाहिले, जे तीन प्रकारच्या दुःखांचा नाश करतात; कारण तुमचं दर्शन म्हणजे हरिचं दर्शन मिळाल्यासारखं मोठं भाग्य आहे.’
एवं संपूज्य कृत्वा तु पादप्रक्षालनं तथा । धृतं मूर्ध्नि विशांश्रेष्ठ श्रद्धया परया तदा
अशा प्रकारे त्यांना सन्मान करून, पाय धुवून, ते पाणी तू मोठ्या श्रद्धेने डोक्यावर घेतलंस, हे श्रेष्ठ पुरुष.
यत्र पादोदकं वैश्य श्रद्धया शिरसा धृतम् । गंधपुष्पाक्षतैर्धूपैर्दीपैर्भावपुरःसरम्
जिथे वैश्य श्रद्धेने पादधुणीचं पाणी डोक्यावर घेतो, तिथे सुगंधी फुलं, अक्षता, धूप, दिवे आणि मनापासूनची भक्ती यांसह पूजा केली जाते.
संपूज्य सुंदरान्नेन भोजिता यतयस्तथा । तृप्ताः परमहंसास्ते विश्रांता मंदिरे निशि
सुंदर अन्नाने साधूंना सन्मानपूर्वक जेवू घातल्यावर, ते परमहंस तृप्त होऊन रात्री मंदिरात विश्रांती घेतात.
ध्यायंतश्च परं ब्रह्म यज्ज्योतिर्ज्योतिषां मतम् । तेषामातिथ्यजं पुण्यं जातं यत्ते विशांवर
ते परमब्रह्म, ज्याला सर्व प्रकाशांचा प्रकाश मानलं जातं, त्याचा ध्यान करतात. त्यांच्या पाहुणचारामुळे मिळालेलं पुण्य, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तुला मिळालं आहे.
न तद्वक्त्रसहस्रेण वक्तुं शक्नोम्यहं खलु । भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः
मी ते पुण्य हजार तोंडांनी सांगू शकत नाही; सर्व प्राण्यांमध्ये, ज्यांचं जीवन बुद्धीवर आहे, तेच खरे श्रेष्ठ आहेत.
मतिमत्सु सुराः श्रेष्ठा नरेषु ब्रह्मजातयः । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः
बुद्धिमानांमध्ये देव श्रेष्ठ, माणसांमध्ये ब्रह्मजन्म झालेले श्रेष्ठ, ब्राह्मणांमध्ये विद्वान श्रेष्ठ, आणि विद्वानांमध्ये ज्यांची बुद्धी सिद्ध झाली आहे ते श्रेष्ठ.
कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः । अतएव सुपूज्यास्ते तस्माच्छ्रेष्ठा जगत्त्रये
सिद्धबुद्धी असणाऱ्यांमध्ये कर्ते श्रेष्ठ, कर्त्यांमध्ये ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ; म्हणूनच ते जगात सर्वात पूज्य आणि श्रेष्ठ आहेत.