यमुना मोक्षदा प्रोक्ता मथुरासंगता यदि । मथुरायां च कालिंदी पुण्याधिकविवर्द्धिनी
यमुना मुक्तिदायिनी आहे, विशेषतः मथुरेला मिळाली असता; मथुरेमध्ये काळिंदीचे पुण्य अधिक वाढते.
अन्यत्र यमुना पुण्या महापातकहारिणी । विष्णुभक्तिप्रदा देवी मथुरा संगता भवेत्
इतरत्र यमुना पवित्र आहे आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे; मथुरेला मिळाल्यावर ती देवी विष्णुभक्ती देते.
भक्तिभावेन संयुक्ता कालिंद्यां यदि मज्जयेत् । कल्पकोटिसहस्राणि वसते सन्निधौ हरेः
कोणी भक्तिभावाने काळिंदीमध्ये डुबकी घेतली, तर तो हजारो कोटी कल्पेपर्यंत हरिच्या सान्निध्यात राहतो.
मुक्तिं प्रयांति मनुजाः नूनं सांख्येन वर्जिताः । पितरस्तस्य तृप्यंति तृप्ताः कल्पशतैर्दिवि
माणसे नक्कीच मुक्तीला पोहोचतात, जरी सांख्यशास्त्र नसेल तरी; त्यांचे पितर शेकडो कल्पेपर्यंत स्वर्गात तृप्त राहतात.
ये पिबंति नरा राजन्यमुनासलिलं शुभम् । पंचगव्यसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम्
राजा, जे पुरुष यमुनाचे शुभ जल पितात, त्यांना हजारो पंचगव्यांच्या सेवनाची काहीही गरज राहत नाही.
कोटितीर्थसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् । तत्र दानं च होमश्च सर्वं कोटिगुणं भवेत्
कोटी तीर्थांच्या हजारो स्नानांची गरजच उरत नाही; तिथे केलेले दान आणि होम सर्व काही कोटीपटीने फळ देते.
नारद उवाच-। अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । पुरा कृतयुगे राजन्निषधे नगरे वरे
नारद म्हणाले— इथे मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो; पूर्वी कृतयुगात, राजन, निषध या उत्तम नगरीत—
आसीद्वैश्यः कुबेराभो नामतो हेमकुंडलः । कुलीनः सत्क्रियो देवद्विजपावकपूजकः
तेथे कुबेरासारखा, 'हेमकुंडल' नावाचा एक वैश्य होता; तो कुलीन, सदाचारी आणि देव, ब्राह्मण, अग्नी यांचा पूजक होता.
कृषिवाणिज्यकर्त्तासौ विविधक्रयविक्रयी । गोघोटकमहिष्यादि पशुपोषणतत्परः
तो शेती आणि व्यापार करायचा, विविध वस्तूंची खरेदी-विक्री करायचा; गायी, घोडे, म्हशी आणि इतर जनावरांचे पालन करण्यात तो मन लावायचा.
पयो दधीनि तक्राणि गोमयानि तृणानि च । काष्ठानि फलमूलानि लवणाद्रा र्!दिपिप्पली
तो दूध, दही, ताक, शेण, गवत, लाकूड, फळे, कंदमुळे, मीठ, ओले आले आणि पिंपळी यांचा व्यापार करायचा.
धान्यानि शाकतैलानि वस्त्राणि विविधानि च । धातूनिक्षुविकारांश्च विक्रीणीते स सर्वदा
तो नेहमी धान्य, भाज्या, तेल, विविध प्रकारची कापडं आणि धातू व ऊसापासून बनवलेली वस्तू विकायचा.
इत्थं नानाविधैर्वैश्य उपायैरपरैस्तथा । उपार्जयामास सदा अष्टौ हाटककोटयः
अशा अनेक मार्गांनी आणि वेगवेगळ्या उपायांनी त्या व्यापाऱ्याने नेहमी आठ कोटी सोनं जमा केलं.
एवं महाधनः सोथ हाकर्णपलितोभवत् । पश्चाद्विचार्य संसारक्षणिकत्वं स्वचेतसि
अशा रीतीने तो फार श्रीमंत झाला; पण नंतर केस पांढरे होत असल्याचं पाहून त्याने मनात संसाराचा क्षणभंगुरपणा विचार केला.
तद्धनस्य षडंशेन धर्मकार्यं चकार सः । विष्णोरायतनं चक्रे गृहं चक्रे शिवस्य च
त्या संपत्तीच्या सहाव्या भागातून त्याने धर्मकार्य केलं; विष्णूचं मंदिर बांधलं आणि शंकराचं घरही केलं.
तडागं खानयामास विपुलं सागरोपमम् । वाप्यश्च पुष्करिण्यश्च बहुधा तेन कारिताः
त्याने समुद्रासारखं मोठं तलाव खोदलं आणि अनेक विहिरी व सरोवरे बांधली.
वटाश्वत्थाम्रकंकोल जंबू निंबादि काननम् । स्वसत्वेन तदा चक्रे तथा पुष्पवनं शुभम्
त्याने वड, पिंपळ, आंबा, कांचन, जांभूळ, कडुनिंब आणि इतर झाडांचं बाग तयार केली, तसेच सुंदर फुलांची बागही केली.
उदयास्तमनं यावदन्नपानं चकार सः । पुराद्बहिश्चतुर्दिक्षु प्रपां चक्रेऽतिशोभनाम्
सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत तो अन्नपाणी देत असे; शहराबाहेर चारही दिशांना त्याने सुंदर धर्मशाळा बांधल्या.
पुराणेषु प्रसिद्धानि यानि दानानि भूपते । ददौ तानि सधर्म्मात्मा नित्यं दानपरस्तदा
पुराणांमध्ये प्रसिद्ध असलेली जी दानं आहेत, ती सर्व त्याने धर्मभावनेने नेहमी दिली.
यावज्जीवकृते पापे प्रायाश्चित्तमथाकरोत् । देवपूजापरो नित्यं नित्यं चातिथिपूजकः
आपल्या आयुष्यात केलेल्या पापांसाठी त्याने प्रायश्चित्त केलं; तो नेहमी देवांची पूजा आणि पाहुण्यांचा सत्कार करत असे.
तस्येत्थं वर्त्तमानस्य संजातौ द्वौ सुतौ नृप । तौ सुप्रसिद्ध नामानौ श्रीकुंडल विकुंडलौ
राजा, अशा प्रकारे वागत असताना त्याला दोन सुप्रसिद्ध नावाचे पुत्र झाले – श्रीकुंडल आणि विकुंडल.
तयोर्मूर्ध्नि गृहं त्यक्त्वा जगाम तपसे वनम् । तत्राराध्य परं देवं गोविंदं वरदं प्रभुम्
त्यांच्या डोक्यावर घराची जबाबदारी ठेवून तो तप करण्यासाठी वनात गेला; तिथे त्याने वर देणारा प्रभू गोविंदाची भक्ती केली.
तपःक्लिष्ट शरीरोऽसौ वासुदेवमनाः सदा । प्राप्तः स वैष्णवं लोकं यत्र गत्वा न शोचति
तपामुळे शरीर कृश झालं, पण मन नेहमी वासुदेवात रमलं; त्यामुळे त्याला वैष्णव लोक मिळालं, जिथे गेल्यावर दु:ख राहत नाही.
अथ तस्य सुतौ राजन्महामान समन्वितौ । तरुणौ रूपसंपन्नौ धनगर्वेण गर्वितौ
नंतर, राजा, त्याचे दोन्ही पुत्र मोठ्या अहंकाराने भरले, तरुण, देखणे आणि संपत्तीच्या गर्वाने उन्मत्त झाले.
दुःशीलौ व्यसनासक्तौ धर्मकर्माद्यदर्शकौ । न वाक्यं चागतौ मातुर्वृद्धानां वचनं तथा
त्यांचा स्वभाव वाईट, वाईट सवयींना लागलेले, धर्मकर्माकडे दुर्लक्ष करणारे, आईचं आणि वडीलधाऱ्यांचं बोलणं न ऐकणारे असे.
कुमार्गगौ दुरात्मानौ पितृमित्रनिषेधकौ । अधर्मनिरतौ दुष्टौ परदाराभिगामिनौ
ते चुकीच्या मार्गावर गेले, दुष्ट स्वभावाचे, वडिलांचे मित्रांचे विरोधक, अधर्मात रमणारे, वाईट आणि परस्त्री गाठणारे होते.
गीतवादित्रनिरतौ वीणावेणुविनोदिनौ । वारस्त्रीशतसंयुक्तौ गायंतौ चेरतुस्तदा
गाणं, वाद्य वाजवणं यात मग्न, वीणा आणि बासरी वाजवण्यात आनंद मानणारे, शेकडो वेश्यांसोबत गात गात भटकत असत.
चाटुकारजनैर्युक्तौ बिंबोष्ठीषु विशारदौ । सुवेषौ चारुवसनौ चारुचंदनरूषितौ
चाटुकारी लोकांनी वेढलेले, सुंदर ओठांच्या स्त्रियांमध्ये कुशल, छान कपडे घातलेले, सुंदर वस्त्रांनी आणि सुगंधी चंदनाने माखलेले.
तथा सुगंधिमालाढ्यौ कस्तूरीलक्ष्मलक्षितौ । नानालंकारशोभाढ्यौ मौक्तिकाहारहारिणौ
त्यांच्या गळ्यात सुगंधी फुलांच्या माळा, अंगावर कस्तुरीचे टिळे, विविध दागिन्यांनी शोभलेले आणि मोत्यांच्या हारांनी सजलेले होते.
गजवाजिरथौघेन क्रीडंतौ तावितस्तदा । मधुपानसमायुक्तौ परस्त्रीरतिमोहितौ
त्या काळी दोघेही हत्ती, घोडे आणि रथ यांच्या गर्दीत मनसोक्त खेळत होते. मद्यपानात मग्न झाले होते आणि परस्त्रियांच्या मोहात पडले होते.
नाशयंतौ पितृद्रव्यं सहस्रं ददतुः शतम् । तस्थतुः स्वगृहे रम्ये नित्यं भोगपरायणौ
वडिलांचे धन उधळून, हजार असताना शंभरच देत होते. आपल्या सुंदर घरात राहून नेहमीच भोगात रमलेले होते.