श्रीकुंजं च सरस्वत्यां तीर्थं भरतसत्तम । तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
भरतश्रेष्ठा, सरस्वती नदीवर श्रीचं पवित्र कुंज आहे. तिथे स्नान केल्यावर, राजन, मनुष्याला अग्निष्टोम यज्ञाचं फळ मिळतं.
ततो नैमिषिकुंजं च समासाद्य सुदुर्लभम् । ऋषयः किल राजेंद्र नैमिषेयास्तपोधनाः
त्यानंतर, राजेंद्र, अत्यंत दुर्मिळ असं नैमिषारण्य गाठावं. असं म्हणतात की, तिथे नैमिषाचे तपस्वी ऋषी एकत्र जमले होते.
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रे गताः पुरा । ततः कुंजः सरस्वत्यां कृतो भरतसत्तम
त्या ऋषींनी तीर्थयात्रेला निघून पूर्वी कुरुक्षेत्र गाठलं; म्हणूनच, भरतश्रेष्ठा, सरस्वतीवर तो कुंज निर्माण झाला.
ऋषीणामवकाशः स्याद्यथा तुष्टिकरो महान् । तस्मिन्कुंजे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत्
तो कुंज ऋषींसाठी मोठा समाधान देणारा आणि रमणीय निवासस्थान झाला. त्या कुंजात स्नान केल्यावर, मनुष्याला हजार गायी दान केल्याचं पुण्य मिळतं.
नारद उवाच-। ततो गच्छेत धर्मज्ञ कन्यातीर्थमनुत्तमम् । कन्यातीर्थे नरः स्नात्वा अग्निष्टोमफलं लभेत्
नारद म्हणाले: त्यानंतर, धर्म जाणणाऱ्याने उत्तम असं कन्या-तीर्थ गाठावं. कन्या-तीर्थात स्नान केल्यावर, मनुष्याला अग्निष्टोम यज्ञाचं फळ मिळतं.
ततो गच्छेन्नरव्याघ्र ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तत्र वर्णावरः स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः
मग, नरव्याघ्रा, ब्रह्मदेवाचं श्रेष्ठ स्थान गाठावं. तिथे कोणत्याही जातीचा मनुष्य स्नान केल्यावर ब्राह्मणत्व प्राप्त करतो.
ब्राह्मणस्तु विशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् । ततो गच्छेन्नरव्याघ्र सोमतीर्थमनुत्तमम्
शुद्ध अंतःकरणाचा ब्राह्मण उच्च अवस्था प्राप्त करतो; त्यानंतर, नरव्याघ्रा, उत्तम सोम-तीर्थ गाठावं.
तत्र स्नात्वा नरो राजन्सोमलोकमवाप्नुयात् । सप्तसारस्वतं तीर्थं ततो गच्छेन्नराधिप
तिथे, राजन, स्नान केल्यावर मनुष्य सोमलोक प्राप्त करतो; मग, नराधिपा, सप्तसारस्वत तीर्थ गाठावं.
यत्र मंकणकः सिद्धो ब्रह्मर्षिर्लोकविश्रुतः । पुरा मंकणको राजन्कुशाग्रेणेति विश्रुतम्
जिथे प्रसिद्ध ब्रह्मर्षी मंकणक ऋषी पूर्वी कुशाच्या पातीने स्वतःला जखमी केल्याचं सांगितलं जातं.
क्षतः किल करे राजन्तस्य शाकरसोऽस्रवत् । स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टो महातपाः
राजन, त्यांच्या हातातून खरोखरच भाज्यांचा रस वाहू लागला; तो भाज्यांचा रस पाहून, तो महान तपस्वी अत्यंत आनंदित झाला.
ननर्त किल विप्रर्षिर्विस्मयोत्फुल्ललोचनः । ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जंगमं च यत्
असं म्हणतात की, त्या ब्राह्मण ऋषीने आश्चर्याने डोळे मोठे करून नाचायला सुरुवात केली.
प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम् । ब्रह्मादिभिस्ततो देवैर्ऋषिभिश्च तपोधनैः
मग, वीर, त्यांच्या तेजामुळे स्थिर आणि चल सर्व काही मोहून त्या नृत्यात सहभागी झालं.
विज्ञप्तो वै ऋषेरर्थे महादेवो नराधिप । नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि
नंतर, नराधिपा, ब्रह्मा आणि इतर देव, तसेच तपस्वी ऋषी, त्या ऋषीसाठी महादेवाला विनंती करू लागले:
ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टेन चेतसा । नृत्यंतमब्रवीच्चैनं स्थिराणां हितकाम्यया
म्हणून, राजन, महादेवाने तो ऋषी आनंदाने नाचताना पाहून, स्थिर प्राण्यांच्या हितासाठी त्याला संबोधलं:
अहो महर्षे धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान् । हर्षस्थानं किमर्थं वा तवाद्य मुनिपुंगव
"अहो महर्षे, धर्मज्ञ, तुम्ही का नाचता? मुनिश्रेष्ठा, आज तुमच्या आनंदाचं कारण काय आहे?"
ऋषिरुवाच-। तपस्विनो धर्म्मपथस्थितस्य द्विजसत्तम । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्क्षताच्छाकरसं सृतम्
ऋषी म्हणाले: "तपस्वी आणि धर्माच्या मार्गावर असताना, द्विजश्रेष्ठ ब्रह्मा, माझ्या जखमेतून भाज्यांचा रस वाहताना तुला दिसत नाही का?"
यं दृष्ट्वा संप्रनृत्तोऽहं हर्षेण महता वृतः । तं प्रहस्याब्रवीद्देव ऋषिं रागेण मोहितम्
"ते पाहून मी मोठ्या आनंदाने नाचायला सुरुवात केली." देवाने हसून, आनंदाने वेडावलेल्या त्या ऋषीला उत्तर दिलं:
अहं तु विस्मयं विप्र न गच्छामीह पश्य माम् । एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन वै तदा
"पण मी, विप्र, यामध्ये काहीच आश्चर्य वाटत नाही—माझ्याकडे पाहा." असं म्हणून, नरश्रेष्ठा, त्या वेळी महादेवाने—
अंगुल्यग्रेण राजेंद्र स्वांगुष्ठस्ताडितोऽनघ । तस्य भस्मक्षताद्राजन्निःसृतं हिमसंनिभम्
राजा, त्या निष्पापाने आपल्या बोटाच्या टोकाने स्वतःच्या अंगठ्याला मारले आणि त्यातून बर्फासारखी राख बाहेर आली.
यं दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः । नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्
हे राजन, हे पाहून तो ऋषी लाजला आणि त्याच्या पायांवर पडला. मी रुद्राहून मोठा दुसरा कोणताही देव मानत नाही.
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् । त्वया सृष्टमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
देव, दानव आणि या जगाचा आधार तूच आहेस, त्रिशूळधारी. हे संपूर्ण विश्व, तिन्ही लोकांसह, चराचर सर्व काही तुझ्यामुळे निर्माण झाले आहे.
त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशंति युगक्षये । देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया
प्रभु, युगाच्या शेवटी सर्वजण फक्त तुझ्यातच विलीन होतात. देवतांनाही तुला पूर्णपणे समजणे शक्य नाही—मग मी कसा समजेन?
त्वयि सर्वेश दृश्यंते सुराः शक्रादयोऽनघ । सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयितान्वहम्
सर्वेश्वरा, तुझ्यातच इंद्रासारखे सर्व देव दिसतात, हे निष्पापा. सर्व लोकांचे निर्माण करणारा आणि चालवणारा तूच आहेस.
त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदंतीहाकुतोभयाः । एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽब्रवीत्
तुझ्या कृपेने सर्व देव येथे निर्भयपणे आनंदी राहतात. अशा प्रकारे महादेवाची स्तुती करून तो ऋषी वाकून म्हणाला.
त्वत्प्रसादान्महादेव तपो मे न क्षरेत वै । ततो देवः प्रहृष्टात्मा ब्रह्मर्षिमिदमब्रवीत्
महादेव, तुझ्या कृपेने माझे तप कधीच व्यर्थ जाऊ नये. तेव्हा देव आनंदाने त्या ब्राह्मण ऋषीला म्हणाला.
तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्द्धं महामुने
माझ्या कृपेने तुझे तप हजारपट वाढो, हे महर्षे. मी तुझ्यासोबत या आश्रमात राहीन.
सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयिष्यंति ये तु माम् । न तेषां दुर्लभं किंचिदिह लोके परत्र वा
जे लोक सप्त सरस्वतीत स्नान करून मला पूजतात, त्यांना या जगात किंवा पुढील जगात काहीच अशक्य नाही.
गच्छेत्सारस्वतं चापि लोकं नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवांतरधीयत
ते सरस्वती लोक मिळवतील—याबद्दल काहीच शंका नाही. असे म्हणून महादेव तिथेच अदृश्य झाले.
ततस्त्वौशनसं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः
त्यांनंतर, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध अशा औशनसाकडे जावे, जिथे ब्रह्मा आणि इतर देव, तसेच तपस्वी ऋषी वास करतात.
कार्तिकेयश्च भगवांस्त्रिसंध्यां किल भारत । सान्निध्यमकरोत्तत्र भार्गवप्रियकाम्यया
हे भारत, भगवंत कार्तिकेयाने, भृगुपुत्रावर प्रेमाने, दिवसातील तिन्ही संध्याकाळी तिथे आपली उपस्थिती दर्शवली.