कार्यं नु दैवाद्यदि सिद्धिमागतं तस्मिन्नुपेक्षां न च यांति नीतिगाः । यस्मादुपेक्षा न पुनः फलप्रदा तस्मान्न दीर्घीकरणं प्रशस्यते
दैवाने किंवा अन्य कारणाने यश मिळाले असेल, तर शहाणे लोक त्याकडे दुर्लक्ष करत नाहीत; कारण दुर्लक्ष केल्याने पुन्हा फळ मिळत नाही, म्हणून काम लांबणीवर टाकणे योग्य नाही.
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि कांचनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि
विषातून अमृत मिळाले तरी घ्यावे, घाणीतून सोनं मिळाले तरी घ्यावे, नीचाकडून उत्तम विद्या मिळाली तरी शिकावी, आणि वाईट घराण्यातूनही रत्नासारखी स्त्री मिळाली तरी स्वीकारावी.
सांद्रानुरागाः कुलजन्मनिर्मलाः स्नेहार्द्रचित्ता सुगिरः स्वयंवराः । कन्या सुरूपाः खलु चारुयौवना धन्या लभंतेऽत्र नरास्तु नेतरे
शुद्ध कुळातील, गाढ प्रेम असलेल्या, प्रेमळ मनाच्या, गोड बोलणाऱ्या, स्वतः वरपक्ष निवडणाऱ्या, सुंदर आणि तारुण्याने फुललेल्या कन्या—खरंच, अशा कन्या फक्त भाग्यवान पुरुषांनाच मिळतात, इतरांना नाही.
क्व वयं सुरसुंदर्य्यः क्व भवांस्तापसो बटुः । दुर्घटस्य विधानेन मन्ये धातैव पंडितः
आम्ही स्वर्गसुंदर, आणि तू तपस्वी ब्रह्मचारी—हे कसे शक्य? अशक्य गोष्टी घडवणारा विधाता खरोखरच बुद्धिमान आहे, असे मला वाटते.
तस्मादस्मानिदानीं तु स्वीकुर्य्यात्मंगलं भवान् । गांधर्वेण विवाहेन अन्यथा नोपजीवनम्
म्हणून आता तू स्वतःसाठी शुभकार्यात सामील हो, गंधर्व विवाहाने; अन्यथा इथे उपजीविका नाही.
श्रुत्वा वाक्यं ततः प्राह ब्राह्मणो धर्मवित्तमः । भो मृगाक्ष्यः कथं त्याज्यो धर्मो धर्मधनैर्नरैः
हे शब्द ऐकून धर्मज्ञ ब्राह्मण म्हणाला: 'हिरण्याक्षी, धर्म आणि संपत्ती असलेल्या लोकांनी धर्म कसा सोडावा?'
धर्मश्चार्थश्चकामश्च मोक्षश्चैतच्चतुष्टयम् । यथोक्तं फलदं ज्ञेयं विपरीतं तु निष्फलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—हे चारही जसे सांगितले आहे तसे फळ देणारे आहेत; उलट केले तर त्याचा काहीही उपयोग होत नाही.
नाकालेऽहं व्रती कुर्यामतो दारपरिग्रहम् । न क्रिया फलमाप्नोति क्रियाकालं न वेत्ति यः
मी व्रतस्थ असताना चुकीच्या वेळी पत्नी स्वीकारणार नाही; कारण जो योग्य वेळ न ओळखता कृती करतो, त्याला फळ मिळत नाही.
यतो धर्मविचारेऽस्मिन्प्रसक्तं मम मानसम् । तस्माच्छृणुत हे कन्या न समीहे स्वयंवरम्
माझे मन सध्या धर्माच्या विचारात गुंतले आहे, म्हणून ऐका, कन्यांनो—मला स्वयंवराची इच्छा नाही.
एवं ज्ञात्वाशयं तस्य समीक्ष्यैव परस्परम् । करात्करं विमुच्याथ जग्राहांघ्रिं प्रमोहिनी
त्याचा हेतू समजून, एकमेकींकडे पाहून, मोहिनीने त्याचा हात सोडून त्याचे पाय धरले.
भुजौ जगृहतुस्तस्य सुशीला सुस्वरा तथा । आलिलिंग सुतारा च वक्त्रं चुंबति चंद्रिका
सुसंस्कारी आणि गोड बोलणाऱ्या स्त्रियांनी त्याच्या बाहूला मिठी मारली; सुतारा त्याला बिलगली, आणि चंद्रिका त्याच्या चेहऱ्यावर चुंबन घेत होती.
तथापि निर्विकारोऽसौ प्रलयानलसन्निभः । शशाप ब्रह्मचारी ताः क्रोधेनात्यंतमूर्छितः
तरीही तो अग्नीप्रमाणे स्थिर राहिला; ब्रह्मचारी प्रचंड रागाने त्या स्त्रियांना शाप देऊ लागला.
पिशाच्य इव मां लग्ना तत्पिशाच्यो भविष्यथ । एवं तेनाशु शप्तास्तास्तं त्यक्त्वा पुरतः स्थिताः
'तुम्ही जशा पिशाच्चिणीसारख्या माझ्यावर लपटलात, तसेच आता तुम्ही पिशाच्चिणी व्हाल.' असे म्हणून त्याने त्यांना पटकन शाप दिला, आणि त्या त्याला सोडून समोर उभ्या राहिल्या.
किमेतच्चेष्टितं पापं ह्यनागसि विचेष्टया । प्रियंकृतोऽप्रियंकृत्वा धिक्त्वां धर्मकृतांतकम्
हा पापाचा प्रकार काय, जो निरपराधावर केला? ज्याने तुमच्यावर प्रेम केले, त्याच्यावर अन्याय करून, धर्माचा नाश करणाऱ्या तुला लाज वाटली पाहिजे.
अनुरक्तेषु भक्तेषु मित्रेषु द्रोहकारिणः । पुंसो लोकोभयोः सौख्यं नाशमेतीति नः श्रुतम्
आपल्या प्रेमळ, भक्त आणि मित्रांमध्ये जो माणूस फसवणूक करतो, त्याचं सुख या जगात आणि पुढच्या जन्मातही नष्ट होतं, असं आम्ही ऐकलं आहे.
तस्मात्त्वमपि नः शापात्पिशाचो भव सत्वरम् । इत्युक्त्वापि च ता बाला निःश्वसंत्यः क्रुधाकुलाः
म्हणून आमच्या शापामुळे तूही लगेच पिशाच्च हो, असं त्या मुलींनी संतापाने श्वास घेत म्हणताच सांगितलं.
तदेवान्योन्यसंरंभात्तस्मिन्सरसि पार्थिव । ताः कन्या ब्रह्मचारी च सर्वे पैशाच्यमागताः
राजा, त्या सरोवरात त्या मुली आणि ब्रह्मचारी, एकमेकांच्या रागामुळे सर्वजण पिशाच्च झाले.
स पिशाचः पिशाच्यस्ताः क्रंदमानाः सुदारुणम् । क्षपयंति विपाकांस्तान्पूर्वोपात्तस्य कर्म्मणः
तो पिशाच्च आणि त्या पिशाच्चिणी जोरजोराने रडत, पूर्वी केलेल्या कर्मांचे फळ भोगू लागले.
स्वकाले प्रभवत्येव पूर्वोपात्तं शुभाशुभम् । स्वच्छायामिव दुर्वारं देवानामपि पार्थिव
पूर्वी केलेलं चांगलं-वाईट कर्म योग्य वेळी नक्कीच फळ देतं, राजा, जसं आपली सावली कुणालाही टाळता येत नाही, देवांनाही नाही.
क्रंदंति पितरस्तासां मातरस्तत्र तत्र च । भ्रातरश्चैव बालानां दैवं हि दुरतिक्रमम्
त्या मुलींचे वडील, आई आणि भाऊ इकडे तिकडे रडत आहेत; कारण नशिबाला कोणीही टाळू शकत नाही.
अतऊर्ध्वं पिशाचास्ते आहारार्थं सुदुःखिताः । इतस्ततश्च धावंतो वसंति सरसस्तटे
त्यावेळीपासून ते पिशाच्च अन्नासाठी फार दुःखी होऊन इकडे तिकडे धावत, सरोवराच्या काठावर राहू लागले.
नारद उवाच- एवं बहुतिथे काले लोमशो मुनिसत्तमः । आगतश्च महाभागस्तत्र यादृच्छिको मुनि
नारद म्हणाले: खूप काळानंतर मोठ्या पुण्याचा आणि भाग्याचा लोमश ऋषी तिथे योगायोगाने आला.
तं दृष्ट्वा ब्राह्मणं सर्वे पिशाचाः क्षुत्समाकुलाः । धावंतो ह्यत्तुकामास्ते मिलित्वा यूथवर्तिनः
त्या ब्राह्मणाला पाहून सर्व पिशाच्च, उपासमारीने त्रस्त होऊन, खाण्याच्या इच्छेने टोळ्या करून धावत आले.
दह्यमानास्तु तीव्रेण तेजसा लोमशस्य तु । असमर्थाः पुरः स्थातुं ते सर्वे दूरतः स्थिताः
लोमश ऋषींच्या प्रखर तेजामुळे ते जळू लागले आणि समोर उभं राहू शकले नाहीत, म्हणून सगळे दूर उभे राहिले.
तत्र पूर्वकर्मबलात्पिशाचः सह वै द्विजः । समीक्ष्य लोमशं राजन्साष्टांगं प्रणिपत्य च
तेव्हा पूर्वीच्या कर्माच्या जोरावर, तो पिशाच्च आणि ब्राह्मण, लोमशांना पाहून, राजा, साष्टांग नमस्कार करून वाकले.
उवाच सूनृतां वाचं बद्ध्वा शिरसि चांजलिम् । महाभाग्योदये विप्र साधूनां संगतिर्भवेत्
त्याने डोक्यावर हात जोडून गोड शब्दांत सांगितलं: 'महाभाग, सज्जनांची संगत नेहमीच शुभ असते.'
गंगादिपुण्यतीर्थेषु यो नरः स्नाति सर्वथा । यः करोति सतां संगं तयोः सत्संगमो वरः
गंगा वगैरे पवित्र तीर्थांमध्ये जो मनुष्य स्नान करतो आणि जो सज्जनांची संगत करतो, त्यात सज्जनांची संगत श्रेष्ठ आहे.
गुरूणां संगमो विप्र दृष्टादृष्टफलो भुवि । स्वर्गदो रोगहारी च किं तमोपहरो मतः
गुरूंची संगत, ब्राह्मण, या जगात दिसणारे आणि न दिसणारे फळ देते; ती स्वर्ग मिळवून देते, आजार दूर करते आणि अज्ञानाचा अंधार घालवते, असं मानलं जातं.
इत्युक्त्वा कथयामास पूर्ववृत्तांतमद्भुतम् । इमा गंधर्वकन्यास्ता मुने सोऽहं द्विजात्मजः
असं म्हणून त्याने पूर्वीची अद्भुत गोष्ट सांगायला सुरुवात केली: 'हे ऋषी, या सर्व गंधर्वकन्या आहेत आणि मी द्विजाचा मुलगा आहे.'
सर्वे पिशाचरूपेण मिथः शापविमोहिताः । दीनाननास्सुतिष्ठामस्तवाग्रे मुनिसत्तम
सर्वजण शापामुळे गोंधळून पिशाच्च रूपात आहेत; आम्ही सगळे दुःखी चेहऱ्याने तुझ्यासमोर उभे आहोत, हे ऋषिश्रेष्ठ.