कल्पद्रुमप्रसूनं यत्सर्वं तच्चानलोपमम् । मंदारकुसुमामोदि न पपुर्मधुरं मधु
कल्पवृक्षाची सगळी फुले जणू काही अग्नीप्रमाणे वाटत होती; मंदाराच्या फुलांचा सुगंध असूनही त्यांनी मध प्यायलं नाही.
योगिन्य इव ताः कन्या नासाग्रन्यस्तलोचनाः । अलक्ष्यध्यानसंतानाः पुरुषोत्तममानसाः
त्या कन्या योगिनींसारख्या नाकाच्या टोकावर नजर लावून बसल्या होत्या; त्यांचे ध्यान कुणालाही कळत नव्हते, त्यांचे मन परमेश्वरात गुंतले होते.
चंद्रकांतमणिच्छन्ने स्रवद्वारिणि कंदरे । क्षणं वातायने स्थित्वा जलयंत्रगृहेक्षणम्
चंद्रकांत मणीच्या छायेत, पाण्याचे थेंब सांडणाऱ्या गुहेत, त्या एक क्षण खिडकीत उभ्या राहून जलयंत्राकडे पाहत होत्या.
रचयंति क्षणं शय्यां दीर्घिकां भोजिनीदलैः । वीज्यमानाः सखीभिस्ताः शीतलैर्नलिनीदलैः
त्या काही क्षणांसाठी भोजनाच्या तलावातील कमळाच्या पानांनी आपली शय्या सजवत होत्या, आणि मैत्रिणी थंड कमळपानांनी त्यांना वाऱ्यावर झुलवत होत्या.
इत्थं युगसमां रात्रिमनयंस्ता वरस्त्रियः । कथंचिद्धारणं कृत्वा विह्वलाः सज्वरा इव
अशा प्रकारे त्या श्रेष्ठ स्त्रियांनी ती रात्र युगासारखी लांब वाटली, कसेबसे मन आवरून, जणू तापाने व्याकुळ झाल्यासारख्या काढली.
प्रातर्व्योममणिं दृष्ट्वा मन्यमानाः स्वजीवितम् । विज्ञाप्य मातरं स्वांस्वां गौरीं पूजयितुं गताः
पहाटे आकाशातील तेजस्वी मणी पाहून, आपल्या जीवनाचा विचार करत, त्यांनी आपल्या आईला सांगितले आणि गौरीची पूजा करायला गेल्या.
स्नात्वा तेन विधानेन पुष्पैर्धूपैस्तथा पुनः । विधाय पूजनं देव्या गायंत्यस्तत्र ताः स्थिताः
त्या विधीनुसार स्नान करून, फुलं आणि धूप अर्पण करून, पुन्हा देवीची पूजा केली आणि तिथे उभ्या राहून गाणी म्हणू लागल्या.
एतस्मिन्नंतरे विप्रः स्नातुं सोऽपि समागतः । पितुराश्रमतस्तस्मादच्छोदेऽत्र सरोवरे
इतक्यात, त्या ब्राह्मण मुलगाही स्नानासाठी आला, वडिलांच्या आश्रमातून या शुद्ध सरोवरात.
मित्रं दृष्ट्वैव रात्र्यंते पद्मिन्य इव कन्यकाः । तत्फुल्लनयना जातास्तं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणम्
रात्र संपता मैत्रिणीला पाहून त्या कन्या जणू पाण्यात उमललेल्या कमळासारख्या आनंदित झाल्या, आणि त्या ब्रह्मचारी मुलाकडे पाहू लागल्या.
गत्वा तत्रैव ताः कन्या समीपं ब्रह्मचारिणः । सव्यापसव्यबंधेन भुजपाशं च चक्रिरे
त्या कन्या तिथेच त्या ब्रह्मचारी मुलाजवळ गेल्या आणि दोन्ही बाजूंनी हातांनी त्याला घट्ट धरले.
गतोऽसि प्रिय पूर्वेद्युर्गंतुमद्य न लभ्यते । वृतस्त्वं नूनमस्माभिर्नात्र तेऽस्ति विचारणा
'प्रिय, काल तू गेला होतास; आज मात्र तुला जाता येणार नाही. आता आम्ही तुला धरले आहे, यावर तुझे काहीच चालणार नाही.'
इत्युक्तो ब्राह्मणः प्राह प्रहसन्बाहुपाशगः । युष्माभिरुच्यते भद्रमनुकूलं प्रियं वचः
असं ऐकून, त्या ब्राह्मणाने त्यांच्या मिठीत हसत उत्तर दिलं, 'तुम्ही फार गोड आणि मनापासून बोलता.'
प्रथमाश्रमनिष्ठस्य किंतु नश्येत मे व्रतम् । विद्याभ्यसनशीलस्य नाभूत्पारं गुरोः कुले
'पण, पहिल्या आश्रमात राहणाऱ्याचं व्रत मोडेल; शिक्षणात गुंतलेल्या विद्यार्थ्याने गुरुकुलात हे करू नये.'
आश्रमे यत्र यो धर्मो रक्षणीयः सुपंडितैः । विवाहोऽयमतो मन्ये न धर्म इति कन्यकाः
'आश्रमात विद्वानांनी जपायचा धर्म म्हणजे विवाह नाही, असं आम्हाला वाटतं,' असं त्या कन्यांनी सांगितलं.
आकर्ण्य विप्रवाक्यानि विप्रमूचुर्वरस्त्रियः । सकलध्वनिसोत्कंठ्यो कोकिलाइव माधवे
ब्राह्मणाचं बोलणं ऐकून त्या श्रेष्ठ स्त्रिया, वसंतात कोकिळा जशी सगळ्या स्वरांची ओढ धरते तशा, उत्तर देऊ लागल्या.
धर्मादर्थोऽर्थतः कामः कामात्सुखफलोदयः । इत्येवं निश्चयज्ञास्ते वर्णयंति विपश्चितः
'धर्मातून संपत्ती, संपत्तीतून इच्छा, इच्छेतून सुखाचं फळ मिळतं — असं ज्ञानी लोक ठामपणे सांगतात.'
सकामो धर्मबाहुल्यात्पुरतस्ते समुत्थितः । सेव्यतां विविधैर्भोगैः स्वच्छाभूमिरियं यतः
इच्छा आणि धर्माच्या विपुलतेमुळे तू पूर्वीच प्रकट झालीस; ही निर्मळ भूमी तुझी आहे, म्हणून विविध सुखांनी तिला उपभोग.
श्रुत्वा तद्वचनं तासां प्राह गंभीरया गिरा । तथ्यं वो वचनं किंतु ममाप्यावश्यकं व्रतम्
त्यांचे शब्द ऐकून त्याने गंभीर आवाजात उत्तर दिले: 'तुमचे बोलणे खरे आहे, पण माझेही एक आवश्यक व्रत आहे.'
प्राप्यानुज्ञां गुरोः कुर्वे विवाहकर्म नान्यथा । इत्युक्ताः पुनरूचुस्ताः स्फुटं मूढोऽसि सुंदर
'गुरूंची परवानगी मिळाल्यावरच मी विवाहाचा विधी करीन, अन्यथा नाही.' असे त्याने सांगितल्यावर त्यांनी पुन्हा स्पष्टपणे म्हटले: 'सुंदर, तू मूर्ख आहेस.'
सिद्धौषधं ब्रह्मधिया रसायनं सिद्धिर्निधिः साधुकुला वरांगनाः । मंत्रस्तथा सिद्धरसश्च धर्मतो मुने निषेव्याः सुधिया समागताः
सिद्ध औषध, ब्रह्मज्ञानाचा अमृत, संपन्न संपत्ती, श्रेष्ठ कुळ, सुंदर स्त्रिया, मंत्र आणि सिद्ध रस—हे सर्व, हे मुनी, बुद्धिमानांनी धर्माने मिळाले असता उपभोगावे.
कार्यं नु दैवाद्यदि सिद्धिमागतं तस्मिन्नुपेक्षां न च यांति नीतिगाः । यस्मादुपेक्षा न पुनः फलप्रदा तस्मान्न दीर्घीकरणं प्रशस्यते
दैवाने किंवा अन्य कारणाने यश मिळाले असेल, तर शहाणे लोक त्याकडे दुर्लक्ष करत नाहीत; कारण दुर्लक्ष केल्याने पुन्हा फळ मिळत नाही, म्हणून काम लांबणीवर टाकणे योग्य नाही.
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि कांचनम् । नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि
विषातून अमृत मिळाले तरी घ्यावे, घाणीतून सोनं मिळाले तरी घ्यावे, नीचाकडून उत्तम विद्या मिळाली तरी शिकावी, आणि वाईट घराण्यातूनही रत्नासारखी स्त्री मिळाली तरी स्वीकारावी.
सांद्रानुरागाः कुलजन्मनिर्मलाः स्नेहार्द्रचित्ता सुगिरः स्वयंवराः । कन्या सुरूपाः खलु चारुयौवना धन्या लभंतेऽत्र नरास्तु नेतरे
शुद्ध कुळातील, गाढ प्रेम असलेल्या, प्रेमळ मनाच्या, गोड बोलणाऱ्या, स्वतः वरपक्ष निवडणाऱ्या, सुंदर आणि तारुण्याने फुललेल्या कन्या—खरंच, अशा कन्या फक्त भाग्यवान पुरुषांनाच मिळतात, इतरांना नाही.
क्व वयं सुरसुंदर्य्यः क्व भवांस्तापसो बटुः । दुर्घटस्य विधानेन मन्ये धातैव पंडितः
आम्ही स्वर्गसुंदर, आणि तू तपस्वी ब्रह्मचारी—हे कसे शक्य? अशक्य गोष्टी घडवणारा विधाता खरोखरच बुद्धिमान आहे, असे मला वाटते.
तस्मादस्मानिदानीं तु स्वीकुर्य्यात्मंगलं भवान् । गांधर्वेण विवाहेन अन्यथा नोपजीवनम्
म्हणून आता तू स्वतःसाठी शुभकार्यात सामील हो, गंधर्व विवाहाने; अन्यथा इथे उपजीविका नाही.
श्रुत्वा वाक्यं ततः प्राह ब्राह्मणो धर्मवित्तमः । भो मृगाक्ष्यः कथं त्याज्यो धर्मो धर्मधनैर्नरैः
हे शब्द ऐकून धर्मज्ञ ब्राह्मण म्हणाला: 'हिरण्याक्षी, धर्म आणि संपत्ती असलेल्या लोकांनी धर्म कसा सोडावा?'
धर्मश्चार्थश्चकामश्च मोक्षश्चैतच्चतुष्टयम् । यथोक्तं फलदं ज्ञेयं विपरीतं तु निष्फलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—हे चारही जसे सांगितले आहे तसे फळ देणारे आहेत; उलट केले तर त्याचा काहीही उपयोग होत नाही.
नाकालेऽहं व्रती कुर्यामतो दारपरिग्रहम् । न क्रिया फलमाप्नोति क्रियाकालं न वेत्ति यः
मी व्रतस्थ असताना चुकीच्या वेळी पत्नी स्वीकारणार नाही; कारण जो योग्य वेळ न ओळखता कृती करतो, त्याला फळ मिळत नाही.
यतो धर्मविचारेऽस्मिन्प्रसक्तं मम मानसम् । तस्माच्छृणुत हे कन्या न समीहे स्वयंवरम्
माझे मन सध्या धर्माच्या विचारात गुंतले आहे, म्हणून ऐका, कन्यांनो—मला स्वयंवराची इच्छा नाही.
एवं ज्ञात्वाशयं तस्य समीक्ष्यैव परस्परम् । करात्करं विमुच्याथ जग्राहांघ्रिं प्रमोहिनी
त्याचा हेतू समजून, एकमेकींकडे पाहून, मोहिनीने त्याचा हात सोडून त्याचे पाय धरले.