अथ चोत्तमवार्ताया सेवितव्या मनीषिभिः । अतः पृच्छामि विप्रेंद्र रेवामाहात्म्यमुत्तमम् । इतिहासं वद विभो कन्यानां चरितोज्ज्वलम्
उत्तम कथा ज्ञानी लोकांनी ऐकावीच, म्हणून मी विचारतो, श्रेष्ठ ब्राह्मणा, रेवेचे श्रेष्ठ माहात्म्य आणि त्या कन्यांची उज्ज्वल कथा मला सांगा.
नारद उवाच- श्रूयतां राजशार्दूल धर्मगर्भापरा कथा । यथारणिर्वह्निगर्भा धर्म्मस्तु ब्रह्मसूरिव
नारद म्हणाले— राजशार्दूल, धर्माने परिपूर्ण अशी ही कथा ऐका; जशी लाकडात अग्नी दडलेला असतो, तशीच धर्माची बीजं या कथेत आहेत.
गंधर्वः शुकसंगीतिस्तस्य कन्या प्रमोहिनी । सुशीलस्य सुशीला च सुस्वरा स्वरवेदिनः
शुकसंगीत नावाच्या गंधर्वाला प्रमोहिनी नावाची कन्या होती, आणि सुशील नावाच्या गंधर्वाची सुशीला नावाची कन्या होती, ती सूर आणि स्वरज्ञानात निपुण होती.
सुतारा चंद्रकांतस्य चंद्रिका सुप्रभस्य च । इमानि वरनामानि तासामप्सरसां नृप
चंद्रकांताची कन्या सुतारा, सुप्रभाची कन्या चंद्रिका; या त्या अप्सरांच्या सुंदर नावांच्या कन्या आहेत, राजन.
कुमार्यः पंच सर्वास्ता वयसा सुभगाः पुनः । भाषंते च मिथस्तास्तु भगिन्य इव सर्वदा
त्या पाचही कुमारिका तारुण्याने उजळून निघाल्या होत्या. त्या नेहमी एकमेकींशी बहिणीसारख्या गप्पा मारत.
चंद्रादिव विनिष्क्रांताश्चंद्रिका इव सोज्ज्वलाः । चंद्राननाः सुकेश्यश्च चंद्रकांताइवोज्ज्वलाः
त्या जणू चंद्रातून निघालेल्या चांदण्यासारख्या तेजस्वी होत्या. त्यांचे चेहरे चंद्रासारखे उजळ, केस सुंदर, आणि तेज चंद्रकिरणांसारखे होते.
देवेष्वेता विलासिन्यः कौमुद्यः कैरवेष्विव । लावण्यपिंडसंभूता दिव्यरूपा मनोहराः
देवतांमध्ये या खेळकर कुमारिका जणू कमळांमध्ये फुललेली चांदणीच वाटत. त्या सौंदर्याच्या सारातून जन्मलेल्या, दिव्य आणि मनमोहक रूपाच्या होत्या.
उद्भिन्नकुचपद्मिन्यः केतक्य इव माधवे । उत्पन्नयौवनैः कांता वल्लीव नवपल्लवैः
त्यांचे उरोज जणू उमललेल्या कमळांसारखे, वसंतातील केतकीच्या फुलांसारखे, नव्याने फुललेल्या वेलीसारखे त्यांचे यौवन खुलले होते.
हेमगौराश्च हेमाभा हेमाभरणभूषिताः । हेमचंपकमालिन्यो हेमच्छविसुवाससः
त्यांचा रंग सोन्यासारखा, तेजही सोन्यासारखेच, सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेल्या, सोन्याच्या चंपकांच्या माळा घातलेल्या, आणि सोन्यासारख्या झगमगत्या वस्त्रांनी परिधान केलेल्या होत्या.
स्वरग्रामावलीहासु विविधा मूर्च्छनासु च । तालवाद्यविनोदेषु वेणुवीणाप्रवादने
स्वरांच्या रचनेत, विविध सूरांमध्ये, तालवाद्यांच्या आनंदात, आणि वेणू-विणे वाजवण्यात त्या पारंगत होत्या.
मृदंगनादसंभिन्नलास्यमध्यलयेषु च । चित्रादिषु विनोदेषु कलासु च विशारदाः
मृदंगाच्या नादात नृत्याच्या सभागृहात, चित्रकलेसह इतर कलांमध्ये, त्या सर्व कलांमध्ये कुशल होत्या.
एवंभूताश्च ताः कन्या मुमुहुः क्रीडनैर्वरैः । पितृभिर्लालिताः सर्वाश्चेरुश्च धनदालये
अशा त्या कुमारिका खेळात आणि करमणुकीत रमून जात, वडिलांनी लाड केलेल्या, आणि धनाच्या घरात वावरणाऱ्या होत्या.
कौतुकादेकदा पंच मिलित्वा मासि माधवे । कन्या मंदारपुष्पाणि विचिन्वंत्यो वनाद्वनम्
एकदा उत्सुकतेपोटी त्या पाचही कुमारिका माधव महिन्यात एकत्र जमल्या आणि वनातून वनात मंद्रार फुलं शोधू लागल्या.
गौरीं समाराधयितुं स्वरांगनाः कदाचिदच्छोदसरोवरं ययुः । हेमांबुजानि प्रवराणि ताः पुनस्तस्मादुपादाय वरोत्पलैः सह
गौरीची पूजा करण्याच्या इच्छेने त्या मधुरकंठी कुमारिका कधी कधी निर्मळ अच्होदा सरोवराकडे गेल्या. तिथे त्यांनी उत्तम सोन्याची कमळे आणि सुंदर नीलकमळे गोळा करून परत आल्या.
वैडूर्यशुद्धस्फटिकप्रकुट्टिमे स्नात्वा तु घट्टे परिधाय चांबरम् । मौनेन च स्थंडिलपिंडिकामयीं सुवर्णमुक्ताभरणां विनिर्ममुः
वैडूर्य आणि स्फटिकाच्या स्वच्छ चौकटीवर स्नान करून, वस्त्र नेसून, त्या शांतपणे सोनं आणि मोत्यांनी सजवलेली वाळूची गौरीची मूर्ती घडवू लागल्या.
समर्चितां चंदनगंधकुंकुमैरभ्यर्च्य गौरीं वरपंकजादिभिः । नानोपहारैः शुभभक्तिभाविता लास्यप्रयोगैर्ननृतुः कुमारिकाः
चंदन, सुवासिक द्रव्ये आणि कुंकू यांनी गौरीची पूजा करून, उत्तम कमळे व इतर भेटवस्तू अर्पण केल्या. शुभ भक्तिभावाने भरलेल्या त्या कुमारिकांनी लास्याच्या हावभावांनी नृत्य केले.
गांधर्वमाश्रित्य परं स्वरं ततो गेयं स्वभावध्वनिभिः समूर्छनम् । एणीदृशस्ताः प्रजगुः कलाक्षरं तारप्रवृद्धं गतिभिश्च सुस्वरम्
गंधर्वपद्धतीने त्या सर्वोच्च सूर गात, नैसर्गिक स्वरांनी गाणं रंगवत. हरणाच्या डोळ्यांसारख्या त्या कुमारिका कलात्मक शब्दांनी, मधुर आणि सुरेल आवाजात, सुंदर चालींनी गात होत्या.
तस्मिन्सुभावे रसवर्षहर्षं कन्यास्वलं निर्भरचित्तवृत्तिषु । अच्छोदतीर्थे प्रवरे तदागतः स्नातुं मुनेर्वेदनिधेः सुतोग्रजः
त्या सुंदर क्षणी, आनंदाचा वर्षाव होत असताना, कुमारिकांची मनं पूर्णपणे तल्लीन झाली होती. तेव्हा त्या पवित्र अच्होदा तीर्थावर वेदांचा खजिना असलेल्या ऋषींचा ज्येष्ठ पुत्र स्नानासाठी आला.
रूपेण निःसीमतरो वराननः प्रफुल्लपद्मायतलोचनो युवा । विस्तीर्णवक्षाः सुभुजोऽतिसुंदरः श्यामच्छविः कामइवापरो हि सः
त्याचं रूप अगदी अमर्याद, चेहरा तेजस्वी, डोळे उमललेल्या कमळासारखे, तरुण, रुंद छातीचा, सुडौल बांध्याचा, अतिशय देखणा, श्यामवर्णाचा—तो जणू दुसराच कामदेव वाटावा.
स ब्रह्मचारी सुशिखो हि शोभते दंडेन युक्तो धनुषेव मन्मथः । एणाजिनप्रावरणः समुद्रधृग्हेमाभमौंजीकटिमेखलः परः
तो ब्रह्मचारी सुंदर वेणीधारी, हातात दंड घेऊन जणू कामदेव धनुष्य घेतल्यासारखा शोभून दिसत होता. हरिणाच्या कातडीचं वस्त्र, समुद्रासारखा रंग, आणि मौंजीरूपी कमरपट्टा घातलेला, तो विलक्षण होता.
तं दृष्ट्वा ब्राह्मणं बालास्तास्तत्र सरसस्तटे । जहृषुः कौतुकाविष्टा अयं नो भवितातिथिः
त्या सरोवराच्या काठी त्या ब्राह्मण तरुणाला पाहून मुली आनंदित झाल्या, कुतूहलाने भरल्या, 'हा आपला पाहुणा होईल' असं त्यांना वाटलं.
संत्यक्तगीतनृत्यास्तास्तस्यालोकनलालसाः । हरिण्यो लुब्धकेनेव विद्धाः कामेन सायकैः
त्यांनी गाणं-नृत्य सोडून त्याच्याकडे पाहण्याची ओढ लागली. त्या जणू शिकार्याच्या बाणांनी घायाळ झालेल्या हरणीसारख्या कामाच्या वेधाने अस्वस्थ झाल्या.
पश्यपश्येति जल्पंत्यो मुग्धाः पंच ससंभ्रमम् । तस्मिन्विप्रवरे यूनि कामदेवभ्रमं ययुः
त्या पाच निरागस मुली, 'पहा, पहा' असे उत्साहाने बोलत, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण तरुणावर प्रेमाच्या गोंधळात पडल्या.
पुनःपुनस्तमभ्यर्च्य नयनैः पंकजैरिव । पश्चाद्विचारमारब्धमप्सरोभिः परस्परम्
पुन्हा पुन्हा त्यांनी डोळ्यांनी त्याची पूजा केली, जणू कमळांनीच; त्यानंतर त्या अप्सरा एकमेकींशी चर्चा करू लागल्या.
यद्ययं कामदेवो हि रतिहीनः कथं भवेत् । अथवाह्यश्विनौ देवौ तावुभौ युगचारिणौ
जर हा खरोखरच कामदेव असेल, तर तो विरहाने कसा असू शकेल? किंवा तो दोन अश्विनांपैकी एक असेल, जे नेहमी सोबत असतात.
गंधर्वः किन्नरो वाथ सिद्धो वा कामरूपधृक् । ऋषिपुत्रोऽथवा कश्चित्कश्चिद्वा मनुजोत्तमः
किंवा तो गंधर्व, किंनर किंवा कोणताही रूप घेणारा सिद्ध असेल; किंवा ऋषीपुत्र, किंवा माणसांमध्ये श्रेष्ठ कोणी असेल.
अस्ति वा कश्चिदेवायं धात्रा सृष्टो हि नः कृते । यथाभाग्यवतामर्थे निधानं पूर्वकर्मभिः
किंवा तो एखादा देव असावा, सृष्टीकर्त्याने आमच्यासाठी निर्माण केलेला, ज्याला पूर्वजन्मीच्या पुण्याने भाग्यवानांसाठी ठेवलेले धन म्हणता येईल.
तथास्माकं कुमारीणां गौर्यानीतो वरोत्तमः । करुणाजलकल्लोल लब्धाद्री र्कृ!तचित्तया
अशा रीतीने, आमच्या मुलींसाठी गौरीने हा उत्तम वर आणला आहे, दयाळूपणाच्या लाटांनी आणि अनुकूल मनाने मिळवलेला.
मया वृतस्त्वया चायं त्वया वृतस्तथानया । एवं पंचसुकन्यासु वदंतीषु नृपोत्तम
हा मी निवडला, तूही निवडला, तिनेही निवडला; अशा प्रकारे त्या पाच कन्या एकमेकींशी बोलू लागल्या, हे श्रेष्ठ राजन—
श्रुत्वा तद्वचनं तत्र कृतमाध्याह्निकक्रियः । चिंतयामास मेधावी किं कृत्वा सुकृतं भवेत्
ती शब्दे ऐकून, मध्यान्हकर्म करून, तो बुद्धिमान मनाशी विचार करू लागला: 'काय केल्याने मला पुण्य मिळेल?'