सर्वदा पर्वदिवसे स्नानं तत्र समाचरेत् । पितॄणां तर्पणं कृत्वा अश्वमेधफलं लभेत्
तेथे नेहमी पर्वदिवशी स्नान करावे; नंतर पितरांना तर्पण दिल्यावर, अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
दशाश्वमेधात्पश्चिमतो भृगुर्ब्राह्मणसत्तमः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु ईश्वरं पर्युपासत
दशाश्वमेधिकच्या पश्चिमेला, श्रेष्ठ ब्राह्मण भृगु ऋषींनी, हजार दिव्य वर्षे परमेश्वराची उपासना केली.
वल्मीकावस्थितश्चासौ दक्षिणं च निकेतनम् । आश्चर्यं च महज्जातमुमायाः शंकरस्य च
तो मुंग्यांच्या वारुळात राहिला आणि त्याचे निवासस्थान दक्षिणेकडे होते; तिथे उमादेवी आणि शंकर यांच्याशी संबंधित एक अद्भुत आणि मोठी घटना घडली.
गौरी तु पृच्छते देवं कोयमत्र तु संस्थितः । देवो वा दानवो वाथ कथयस्व महेश्वर
गौरीने देवाला विचारले, 'इथे कोण आहे? देव आहे की दानव? हे महेश्वरा, मला सांग.'
ईश्वर उवाच-। भृगुर्नाम द्विजश्रेष्ठ ऋषीणां प्रवरो मुनिः । ध्यायते मां समाधिस्थो वरं प्रार्थयते प्रिये
ईश्वर म्हणाला, 'भृगु हे या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचे नाव आहे; तो ऋषींमधील एक महान मुनी आहे. तो समाधीत राहून माझे ध्यान करतो आणि वर मागतो, प्रिये.'
तत्र प्रहसिता देवी ईश्वरं प्रत्यभाषत । धूमावर्तशिखा जाता ततोऽद्यापि न तुष्यसि । दुराराध्योऽसि तेन त्वं नात्र कार्या विचारणा
तेव्हा देवी हसून ईश्वराला म्हणाली, 'धुराचा लोट उठला आहे, तरीही तू समाधानी होत नाहीस. म्हणूनच, तुझ्या प्रसन्नतेसाठी फार विचार करण्याची गरज नाही.'
देव उवाच-। न ज्ञायसे महादेवि अयं क्रोधेन चेष्टितः । दर्शयामि यथातथ्यं प्रियं ते च करोम्यहम्
देव म्हणाला, 'हे महादेवी, तुला समजले नाही; हे क्रोधातून घडले आहे. मी तुला खरी गोष्ट दाखवतो आणि तुला जे प्रिय आहे ते करतो.'
स्मारितो देवदेवेन धर्मरूपो वृषस्तदा । स्मरणादेव देवस्य वृषः शीघ्रमुपस्थितः
तेव्हा देवदेवांच्या स्मरणाने धर्मस्वरूप वृषभ तेथे प्रकट झाला; फक्त देवाचे स्मरण होताच वृषभ लगेच आला.
प्राहासौ मानुषीं वाचमादेशो दीयतां प्रभो । वल्मीकैश्छादितो विप्र एनं भूमौ निपातय
तो मानवी भाषेत बोलला, 'प्रभो, आज्ञा द्या. हा ब्राह्मण वारुळांनी झाकला गेला आहे; त्याला जमिनीवर पाडा.'
योगस्थस्तु ततो ध्यायंस्ततस्तेन निपातितः । तत्क्षणात्क्रोधसंतप्तो हस्तमुत्क्षिप्तवान्वृषम्
योगस्थितीत ध्यान करत असताना, त्या वृषभाने त्याला खाली पाडले; त्या क्षणीच, क्रोधाने संतप्त होऊन त्याने वृषभावर हात उगारला.
एवं संभाषमाणस्तु कुत्र गच्छसि भो वृष । अद्य त्वामथ पाप्मानं प्रत्यक्षं हन्म्यहं वृष
असे बोलताना तो म्हणाला, 'वृषभा, कुठे चाललास? आज मी तुझा, पापाचा नाश करतो, तुझे समोरच.'
धर्षितस्तु तदा विप्रो ह्यंतरिक्षं गतं वृषम् । आकाशे प्रेक्षते भूय एतदद्भुतमुत्तमम्
तेव्हा त्या ब्राह्मणाने, आपल्यावर आक्रमण झाल्यावर, वृषभाला आकाशात जाताना पाहिले; तो त्या अद्भुत घटनेकडे पाहत राहिला.
ततः प्रहसिते रुद्रे ऋषिरग्रे व्यवस्थितः । तृतीयं लोचनं दृष्ट्वा वैलक्ष्यात्पतितो भुवि
मग रुद्र हसला आणि ऋषी त्याच्या समोर उभा राहिला; तिसरे डोळे पाहून, लाजून तो जमिनीवर पडला.
प्रणम्य दंडवद्भूमौ स्तुवते परमेश्वरम् । प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं त्वामहं दिव्यरूपम् । भवभीतो भुवनपते भूतं विज्ञापये किंचित्
त्याने भूमीवर दंडवत घालून परमेश्वराचे स्तवन केले: 'भूतनाथ, भवाचा उगम, तुझे दिव्य रूप पाहून मी तुला वंदन करतो. संसारभीतीने, हे जगाच्या अधिपती, मी तुला काही सांगू इच्छितो.'
त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं कः शक्तो भवति मानुषो नाथ । वासुकिरयं हि कदाचिद्वदनसहस्रं भवेद्यस्य
'नाथा, तुझे असंख्य गुण कोण माणूस सांगू शकतो? वासुकीला हजार तोंडे असली, तरीही तो तुझे गुण सांगू शकणार नाही.'
भक्त्या तवापि शंकरभुवनपते त्वत्स्तुतौ तु मुखरस्य । वंद्य क्षमस्व भवन्प्रसीद मे तव चरणपतितस्य
शंकरा, भूतलाच्या अधिपती, भक्तीने जरी मी तुझे स्तवन केले, तरी ते केवळ बडबड आहे; प्रभो, मला क्षमा कर आणि तुझ्या पायाशी पडलेल्या मला कृपा कर.
सत्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तौ विनाशने देव । त्वां मुक्त्वा भुवनपते भुवनेश्वर नैव दैवतं किंचित्
रक्षण, सृष्टी आणि संहार या तिन्ही अवस्थांमध्ये, प्रभो, तूं सत्त्व, रज आणि तम हाच आहेस. हे विश्वाचे अधिपती, तुझ्याशिवाय दुसरे कोणतेही दैवत या जगात नाही.
यमनियमयज्ञदानैर्वेदाभ्यासावधारणोद्योगात् । त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हति कलासहस्रांशेन
यम, नियम, यज्ञ, दान, वेदाध्ययन आणि एकाग्रतेने केलेले प्रयत्न — या सर्वांनी मिळूनही तुझ्या भक्तीच्या हजाराव्या भागाइतकीही तुलना होत नाही.
उत्कृष्टरसरसायनखड्गांजनपादुकादि सिद्धिर्वा । चिह्नानि भवत्प्रणतानां दृश्यंत इह जन्मनि प्रकटम्
तुझ्या भक्तांना मिळणाऱ्या उत्तम स्वाद, अमृत, शस्त्र, काजळ, पादत्राणे आणि इतर सिद्धी — ही सर्व चिन्हे या जन्मातच स्पष्टपणे दिसतात.
शाठ्येन नमति यद्यपि ददासि त्वं धर्ममिच्छतां देव । भक्तिर्भवच्छेदकरी मोक्षाय विनिर्मिता नाथ
कोणी कपटाने वाकले तरी, प्रभो, धर्माची इच्छा करणाऱ्यांना तू धर्म देतोस; पण केवळ भक्तीच संसाराचे बंध तोडून मुक्ती मिळवून देते, हे नाथा.
परदारपरस्वरतं परिभवपरिदुःखशोकसंतप्तम् । परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि
हे परमेश्वरा, मी परस्त्री आणि परधन यांच्यात आसक्त आहे, अपमान, दुःख आणि शोकाने जळत आहे, आणि इतरांच्या चेहऱ्याकडे न पाहण्याचा प्रयत्न करतो — मला वाचव.
अलीकाभिमानदग्धं क्षणभंगुरविभवविलसितं देव । क्रूरं कुपथाभिमुखं पतितं मां त्राहि देवेश
हे देवेश्वरा, मी खोट्या अभिमानाने जळालो आहे, क्षणभंगुर संपत्तीमध्ये रमलो आहे, क्रूर आहे, चुकीच्या मार्गाकडे वळलो आहे आणि पडलो आहे — मला वाचव.
दीनेंद्रियगणसार्थैर्बंधुजनैरेव पूरिता आशा । तुच्छा तथापि शंकर किं मूढं मां विडंबयसि
माझ्या आशा या फक्त दुबळ्या इंद्रियांनी आणि नातेवाईकांनी भरलेल्या आहेत, त्या सर्व निरर्थक आहेत — तरीही, हे शंकरा, मी इतका मूढ असूनसुद्धा तू मला का हसतोस?
तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं मां देहि हृदयवासिनीं नित्याम् । छिंधि मदमोहपाशानुत्तारय मां महादेव
माझी तृष्णा लवकर घालव, लक्ष्मीला कायम माझ्या हृदयात वास दे, अभिमान आणि मोहाचे बंध तोड, आणि मला वर उचल, हे महादेव.
करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सिद्धिदं दिव्यम् । यः पठति भक्तियुक्तस्तस्य तु तुष्येद्भृगोर्यथाहि शिवः
करुणा प्रकट करणारे हे स्तोत्र दिव्य आहे आणि सिद्धी देणारे आहे; जो कोणी भक्तीने हे वाचतो, त्याच्यावर शंकर तितक्याच प्रमाणात प्रसन्न होतो जसे भृगूवर झाले होते.
ईश्वर उवाच-। अहं तुष्टोस्मि ते विप्र वरं प्रार्थय स्वेप्सितम् । उमया सहितो देवो वरं तस्य हि दापयेत्
ईश्वर म्हणाले — मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, हे ब्राह्मण; तुला जे हवे ते वर माग. उमेसह देव तुझी इच्छित गोष्ट नक्कीच देईल.
भृगुरुवाच-। यदि तुष्टोसि देवेश यदि देयो वरो मम । रुद्रवेदी भवेदेवमेतत्संपादयस्व मे
भृगु म्हणाले — जर तू प्रसन्न असशील, हे देवाधिदेव, आणि मला वर द्यायचा असेल, तर येथे रुद्राची वेदी असू दे — हे माझे कार्य पूर्ण कर.
ईश्वर उवाच-। एवं भवतु विप्रेंद्र क्रोधस्थानं भविष्यति । न पिता पुत्रयोश्चैव एकवाक्यं भविष्यति
ईश्वर म्हणाले — तसेच होईल, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; हे ठिकाण क्रोधाचे स्थान बनेल. वडील आणि मुलांमध्ये एकवाक्यता राहणार नाही.
तदाप्रभृति ब्रह्माद्याः सर्वे देवाः सकिन्नराः । उपासंतो भृगोस्तीर्थं तुष्टो यत्र महेश्वरः
त्या वेळेपासून ब्रह्मा आणि इतर सर्व देव, किंनरांसह, ज्या ठिकाणी महेश्वर प्रसन्न झाला त्या भृगूच्या तीर्थाचे पूजन करू लागले.
दर्शनात्तस्य तीर्थस्य सद्यः पापात्प्रमुच्यते । अवशाः स्ववशाश्चापि म्रियंते तत्र जंतवः
त्या तीर्थाचे दर्शन घेतल्यावर लगेचच पापातून मुक्ती मिळते; इच्छेने किंवा अनिच्छेने, तेथे सर्व जीव मृत्युमुखी पडतात.