यज्ञोपवीतमात्राणि प्रविभक्तानि पांडव । तेषु स्नात्वा तु राजेंद्र सर्वपापैः प्रमुच्यते
पवित्र विभाग हे यज्ञोपवीताच्या लांबीने मोजलेले आहेत, पांडवा. या ठिकाणी स्नान केल्यावर, राजेंद्र, सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
जलेश्वरं च यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु पांडवनंदन
त्रिलोकात प्रसिद्ध असलेले जलेश्वर हे तीर्थ, त्याची उत्पत्ती मी सांगतो, पांडवनंदना, ती तू ऐक.
पुरा मुनिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः । स्तुवंति ते महात्मानं देवदेवं महेश्वरम्
पूर्वी सर्व ऋषिगण, इंद्र आणि मरुतगण, त्या महात्मा, देवांचा देव महेश्वर यांची स्तुती करत होते.
स्तुवमानास्तु संप्राप्ता यत्र देवो महेश्वरः । विज्ञापयंति देवेशं सेंद्राश्चैव मरुद्गणाः । भयोद्विग्नान्विरूपाक्ष परित्रायस्व नः प्रभो
स्तुती करत करत ते जिथे महेश्वर देव होते तिथे पोहोचले; इंद्र आणि मरुतगण देवाधिदेवाकडे विनंती करू लागले—'विरूपाक्ष, आम्ही भीतीने व्याकुळ झालो आहोत, प्रभो, आम्हाला वाचवा.'
ईश्वर उवाच-। स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठाः किमर्थमिह चागताः । किं दुःखं कोऽनुसंतापः कुतो वा भयमागतम्
ईश्वर म्हणाले—'मुनिश्रेष्ठांनो, स्वागत आहे! तुम्ही येथे कशासाठी आलात? कोणते दुःख, कोणती चिंता, किंवा कोणती भीती तुम्हाला आली आहे?'
कथयध्वं महाभागा एतदिच्छामि वेदितुम् । एवमुक्तास्तु रुद्रेणाकथयन्नमितव्रताः
'महाभागांनो, सांगा, मला हे जाणून घ्यायचे आहे.' असे रुद्राने म्हटल्यावर, त्या दृढव्रती ऋषींनी सांगितले.
ऋषय ऊचुः-। अपि घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । बाणो नामेति विख्यातो यस्य वै त्रिपुरं पुरम्
ऋषी म्हणाले—'एक भयंकर, अत्यंत बलवान असा दानव आहे, त्याचे नाव बाण, तो आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करतो आणि त्याचे त्रिपुर नावाचे नगर आहे.'
गगने तु वसद्दिव्यं भ्रमते तस्य तेजसा । तस्माद्भीता विरूपाक्ष त्वामेव शरणं गताः
'तो आकाशात राहतो, आपल्या तेजाने सर्वत्र संचार करतो; त्याच्या भीतीने, विरूपाक्ष, आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत.'
त्रायस्व महतो दुःखाद्देवत्वं हि परा गतिः । एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि
'या मोठ्या दुःखातून आम्हाला वाचवा, कारण देवत्वच आमचे श्रेष्ठ आश्रय आहे; म्हणून, देवाधिदेवा, सर्वांवर कृपा करावी.'
येन देवाः सुप्रसन्नाः सुखमेधंति शंकर । परां निर्वृतिमायांति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि
'ज्याच्यामुळे देवता प्रसन्न होतात आणि सुखाने राहतात, शंकरा, तू तीच परमानंदाची प्राप्ती आम्हाला द्यावी, प्रभो.'
देव उवाच-। एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं करिष्यथ । अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्
देव म्हणाले—'हे सर्व मी करीन; तुम्ही चिंता करू नका. थोड्याच वेळात मी तुम्हाला सुख देईन.'
आश्वासयित्वा तान्सर्वान्नर्मदातटमास्थितः । चिंतयामास सर्वेशस्तद्वधं प्रति पांडव
सर्वांना धीर दिल्यानंतर, तो नर्मदेच्या काठी बसला; पांडवा, सर्वांचा स्वामी त्याच्या वधाचा उपाय मनात विचार करू लागला.
कथं केन प्रकारेण हंतव्यस्त्रिपुरो मया । एवं संचिंत्य भगवान्नारदं स्मरते तदा । स्मरणादेव संप्राप्तो नारदः समुपस्थितः
त्रिपुराचा नाश कसा आणि कोणत्या उपायाने करावा, असे विचार करत भगवान त्या वेळी नारदांची आठवण काढतात. फक्त स्मरण करताच नारद तिथे लगेच हजर होतात.
नारद उवाच-। आज्ञापय महादेव किमर्थं संस्मृतो ह्यहम् । किं कार्यं तु मया देव कर्तव्यं कथयस्व मे
नारद म्हणाले: महादेव, मला काय आज्ञा आहे? तुम्ही मला का आठवले? देव, माझ्याकडून कोणते काम करून घ्यायचे आहे ते सांगा.
ईश्वर उवाच-। गच्छ नारद तत्रैव यत्र तत्त्रिपुरं पुरम् । बाणस्य दानवेन्द्रस्य शीघ्रं गच्छाथ तत्कुरु
ईश्वर म्हणाले: नारद, जिथे त्रिपुराचे नगर आहे तिथे जा. दानवांचा राजा बाण तिथे आहे, त्याच्याकडे त्वरेने जा आणि जे करायचे ते कर.
भर्तारो देवताभाश्च स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । तासां वै तेजसा विप्र भ्रमते त्रिपुरं दिवि
त्या नगरीचे राजे देवांसारखे तेजस्वी आहेत आणि स्त्रिया अप्सरेसारख्या सुंदर आहेत; त्यांच्या तेजामुळे, ब्राह्मण, त्रिपुर आकाशात झळकत आहे.
तत्र गत्वा तु विप्रेंद्र मंत्रमन्यं प्रचोदय । देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनिस्त्वरितविक्रमः
ब्राह्मणश्रेष्ठा, तिथे जाऊन दुसरा मंत्र सांग. देवाचे बोल ऐकून तो ऋषी जलद आणि धाडसीपणे निघाला.
स्त्रीणां हृदयनाशाय प्रविष्टस्तं पुरं प्रति । शोभते तत्पुरं दिव्यं नानारत्नोपशोभितम्
त्या स्त्रियांच्या मनाचा नाश करण्यासाठी तो त्या नगरीत गेला. ती दिव्य नगरी विविध रत्नांनी सजलेली होती आणि तेजाने उजळून निघाली होती.
शतयोजनविस्तीर्णं ततो द्विगुणमायतम् । ततः पश्यति तत्रैव बाणं तु बलदर्पितम्
ती नगरी शंभर योजन रुंद आणि त्याच्या दुप्पट लांब होती. तिथे त्याने बळाचा गर्व असलेला बाण पाहिला.
मालाकुंडलकेयूरैर्मुकुटेन विराजितम् । हाररत्नैश्च संछन्नं चंद्रकांतिविभूषितम्
तो हार, कुंडले, केयूर आणि मुकुट घालून शोभत होता. त्याच्या गळ्यात रत्नांचे हार होते आणि तो चंद्राच्या प्रकाशाने शोभून दिसत होता.
ललनास्तस्य रत्नाढ्याः नराः कनकमंडिताः । उत्थितो नारदं दृष्ट्वा दानवेंद्रो महाबलः
त्याच्या स्त्रिया रत्नांनी भरलेल्या होत्या आणि पुरुष सोन्याने मढवलेले होते. दानवांचा बलवान राजा उठून नारदाकडे पाहू लागला.
बाण उवाच-। स देवर्षिः स्वयं प्राप्तो मद्गृहं प्रति संप्रति । अर्घं पाद्यं यथान्यायं क्रियतां द्विजसत्तम
बाण म्हणाला: हा देवर्षी स्वतः माझ्या घरी आले आहेत. ब्राह्मणश्रेष्ठा, योग्य रीतीने अर्घ्य आणि पाद्य द्या.
चिरात्समागतो विप्र स्थीयतामिदमासनम् । एवं संभावयित्वा तु नारदं समुपस्थितम्
ब्राह्मण, तुम्ही खूप दिवसांनी आलात—हे आसन घ्या. अशा प्रकारे त्याने नारदाचे स्वागत करून त्यांना मान दिला.
तस्य भार्या महादेवी अनौपम्या तु नामतः
त्याची पत्नी महादेवी होती, जिला अनुपम्या हे नाव होते.
अनौपम्योवाच-। भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यंति केन वै । व्रतेन नियमेनापि दानेन तपसाथवा
अनुपम्या म्हणाली: भगवन्, माणसांच्या जगात देवांना कोणत्या व्रताने, नियमाने, दानाने किंवा तपाने संतुष्ट करता येते?
नारद उवाच-। तिलधेनुं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । ससागरा नवद्वीपा दत्ता भवति मेदिनी
नारद म्हणाले: जो वेदपारंगत ब्राह्मणाला तीळांनी बनवलेली गाय दान देतो, तो जणू नवद्वीपांसह सागरांनी वेढलेली पृथ्वीच दान करतो.
सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामिकैः । मोदते चाक्षयं कालं सुचिरं कृतशासनः
तो मनुष्य सूर्याच्या कोटी किरणांसारख्या तेजस्वी आणि सर्व सुखांनी परिपूर्ण विमानांत, आपली इच्छा पूर्ण करून, अनंत काळ आनंद भोगतो.
आम्रातककपित्थानि कदलीवनमेव च । कदंब चंपकाशोका अनेक विविधद्रुमाः
तेथे आंबा, आवळा, बेल, केळीची बाग, कदंब, चंपा, अशोक आणि अनेक विविध वृक्ष आहेत.
अष्टमी च चतुर्थी च द्वादशी च तथा उभे । संक्रांतिर्विषुवं चैव दिनच्छिद्रमुखं तथा
अष्टमी, चतुर्थी, द्वादशी, दोन्ही संक्रांती, विषुव आणि दिवस-रात्रीचे संधिकाळ—
पुण्यान्येतानि सर्वाणि उपवासंति याः स्त्रियः । तासां तु धर्म्मयुक्तानां स्वर्गे वासो न संशयः
या सर्व दिवसांना पुण्य मिळते. या दिवशी उपवास करणाऱ्या आणि धर्मयुक्त स्त्रिया नक्कीच स्वर्गात वास करतात—यात शंका नाही.