अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थे यो धर्मसंशयः । तदहं श्रोतुमिच्छामि पृथक्संकीर्तनं त्वया
माझ्या मनात, भगवंता, एका तीर्थस्थळी धर्माबद्दल एक शंका आहे. ती तू वेगळेपणाने स्पष्टपणे सांग, असं मला ऐकायचं आहे.
प्रदक्षिणां यः पृथिवीं करोति द्विजसत्तम । किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तपोधन
हे द्विजश्रेष्ठ, जो पृथ्वीची प्रदक्षिणा करतो, त्याला काय फळ मिळतं? हे तपस्वी, हे विप्रर्षे, ते मला सांग.
वसिष्ठ उवाच-। कथयिष्यामि तदहमृषीणां मत्परायणम् । तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम्
वसिष्ठ म्हणाले— मी तुला ऋषींचं मत सांगतो. तू एकाग्र मनाने ऐक, पुत्रा, तीर्थस्थळी मिळणारं फळ काय आहे.
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
ज्याचे हात, पाय आणि मन पूर्णपणे संयमित आहेत, ज्याचं ज्ञान, तप आणि कीर्ती स्थिर आहेत, तो तीर्थफळ प्राप्त करतो.
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः । अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
जो दान घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानात राहतो, नियमाने वागतो, स्वच्छ असतो आणि अहंकार टाकतो, तो तीर्थफळ मिळवतो.
अकल्किको निराहारोऽलब्धाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तः सर्वदोषैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
जो कपटमुक्त आहे, उपवास करतो, ज्याला अन्न मिळालं नाही, ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, तो तीर्थफळ मिळवतो.
अक्रोधनश्च राजेंद्र सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
जो राग न करता, हे राजेंद्र, सत्यव्रती असतो, दृढनिश्चयी असतो आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखे मानतो, तो तीर्थफळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवेष्वपि यथाक्रमम् । फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः
ऋषींनी यज्ञ सांगितले आहेत, देवतांमध्येही योग्य क्रमाने, आणि त्यांच्या फळांचं वर्णन केलं आहे, मृत्यूनंतर आणि या जगातही, सर्व प्रकारे.
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः
हे राजन, हे यज्ञ गरिबांना साध्य होत नाहीत; यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध सामग्री लागते.
प्राप्यंते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् । न निर्धनैर्नरगणैरेकात्मभिरसाधनैः
हे यज्ञ राजे किंवा कधी कधी संपन्न लोकच करू शकतात; गरीब किंवा साधनरहित, एकत्र नसलेल्या लोकांना ते शक्य नाही.
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं जनेश्वर । तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध महीपते
हे जनाधिपती, जे दारिद्र्य असलेल्या लोकांनाही सहज मिळू शकते आणि जे यज्ञाच्या फळांइतकेच पुण्य देणारे आहे, ते जाणून घे.
ऋषीणां परमं गुह्यमिदं धर्म्मभृतां वर । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते
धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, हे ऋषींचे अत्यंत गुप्त रहस्य आहे—तीर्थयात्रेने मिळणारे पुण्य हे यज्ञांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ आहे.
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थाभिगमनेन च । अदत्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
जो तीन दिवस उपवास करत नाही, तीर्थयात्रेला जात नाही, किंवा सोने व गायी दान देत नाही, त्याला दारिद्र्य म्हणतात.
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत्
अग्निष्टोमासारख्या मोठ्या यज्ञांसह भरपूर दक्षिणा देऊनही, तीर्थयात्रेने मिळणारे फळ मिळत नाही.
नृलोके देवलोकस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुष्करं तीर्थमासाद्य देवदेवसमो भवेत्
माणसांच्या जगात, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेले पुष्कर हे तीर्थ, तेथे पोहोचल्यावर मनुष्य देवांचा देव जितका महान आहे तितका होतो.
दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते । सान्निध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं सूर्यवंशज
सूर्यवंशीय राजन, पुष्करात दररोज तीन सांध्यांच्या वेळी दहा कोटी हजार तीर्थांचे सान्निध्य असते.
आदित्या वसवो रुद्रा साध्याश्च समरुद्गणाः । गंधर्वाप्सरसश्चैव तत्र सन्निहिताः प्रभो
प्रभो, तेथे आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि त्यांच्या गणांसह, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा हे सर्व उपस्थित असतात.
यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा । दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महता द्विजाः
महामहाराज, तेथे देव, दैत्य आणि ब्रह्मर्षी यांनी तप केले, आणि द्विजांनी मोठ्या पुण्याने दिव्य योग प्राप्त केला.
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनीषिणः । पूयंते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते
ज्यांच्या मनातही पुष्कराची इच्छा निर्माण होते, अशा ज्ञानी लोकांची सर्व पापे नष्ट होतात आणि ते स्वर्गात सन्मानित होतात.
अस्मिंस्तीर्थे महाभाग नित्यमेव पितामहः । उवास परमप्रीतो देवदानवसंमतः
महाभाग, या तीर्थात पितामह ब्रह्मा, देव आणि दानवांनी मान्यता दिलेले, नेहमीच अत्यंत आनंदित राहिले.
पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिपुरोगमाः । सिद्धिं परमिकां प्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः
महाभाग, पुष्करात ऋषींच्या पुढे देवांनी मोठ्या पुण्याने सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त केली.
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः
जो मनुष्य तेथे पितर आणि देवांची भक्तीपूर्वक पूजा करत स्नान करतो, त्याला विद्वान दहा अश्वमेध यज्ञांपेक्षा दहा पट अधिक फळ मिळते असे सांगतात.
अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः । तेनैति पूजिताँल्लोकान्ब्रह्मणः सदने स्थितान्
जो पुष्कराच्या अरण्यात राहून एखाद्या ब्राह्मणाला जेवू घालतो, त्याला ब्रह्माच्या निवासातील पूज्य लोकांचे लोक मिळतात.
सायंप्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृतांजलि । उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु पार्थिव
राजन, जो सकाळ-संध्याकाळ पुष्कराचे स्मरण करून हात जोडतो, तो सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा पवित्र होतो.
जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा । पुष्करे गतमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति
जन्मापासून स्त्री किंवा पुरुषाने केलेली सर्व पापे, पुष्करात एकदा गेल्यावर पूर्णपणे नष्ट होतात.
यथा सुराणां सर्वेषामादिस्तु मधुसूदनः । तथैव पुष्करो राजन्तीर्थानामादिरुच्यते
राजा, जसे सर्व देवांमध्ये मधुसूदन हा प्रमुख आहे, तसेच सर्व तीर्थांमध्ये पुष्कर हे श्रेष्ठ मानले जाते.
उष्ट्वा द्वादशवर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः । क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति
जो मनुष्य पुष्करात बारावे वर्ष संयमित आणि शुद्ध राहतो, तो सर्व यज्ञांचे फळ मिळवतो आणि ब्रह्मलोकात जातो.
यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपाश्नुते । कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तत्
जो शंभर वर्षे अग्निहोत्र करतो किंवा पुष्करात एक कार्तिक महिना राहतो, त्याला दोन्हींचे सारखेच फळ मिळते.
दुष्करं पुष्करे गंतुं दुष्करं पुष्करे तपः । दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम्
पुष्करला जाणे कठीण आहे, तिथे तप करणेही कठीण आहे, पुष्करमध्ये दान देणे कठीणच, आणि तिथे राहणे तर फारच अवघड आहे.
त्रीणि शृंगाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च । पुष्कराण्यादि तीर्थानि न विद्मस्तत्र कारणम्
पुष्करमध्ये तीन उजळ शिखरे आणि तीन झरे आहेत; ही तीर्थे फार प्रसिद्ध आहेत, पण त्याचे कारण आम्हाला माहीत नाही.