अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभिः सह । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं नारदं देवसंमितम्
तेव्हा धर्मपुत्र राजा आपल्या भावांसह वाकून, हात जोडून, देवांसारख्या नारदांना म्हणाला—
त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते । कृतमित्येव मन्ये हि प्रसादात्तव सुव्रत
'सर्व लोकांनी पूजलेले आणि सर्वश्रेष्ठ असलेल्या तुम्ही जेव्हा प्रसन्न होता, तेव्हा तुमच्या कृपेने सर्व काही साध्य झाले असे मी मानतो.'
यदि त्वहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ । संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ हृत्स्थं त्वं छेत्तुमर्हसि
'जर मी आणि माझे भाऊ तुमच्या कृपेचे पात्र असू, तर पापरहित ऋषिश्रेष्ठा, माझ्या मनातील शंका तुम्ही दूर करावी.'
प्रदक्षिणां यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः । किं फलं तस्य कार्त्स्न्येन तद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि
'जो तीर्थयात्रेच्या इच्छेने पृथ्वीची प्रदक्षिणा करतो, त्याला पूर्णपणे काय फळ मिळते, हे ब्रह्मन्, तुम्ही मला सांगावे.'
नारद उवाच-। शृणु राजन्नवहितो दिलीपेन यथा पुरा । वसिष्ठस्य सकाशाद्वै सर्वमेतदुपश्रुतम्
नारद म्हणाले—'राजा, लक्ष देऊन ऐक, पूर्वी दिलीपाने वसिष्ठांकडून हे सर्व ऐकले होते.'
पुरा भागीरथीतीरे दिलीपो राजसत्तमः । धर्म्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिवत्तदा
पूर्वी भागीरथीच्या काठी, उत्तम राजा दिलीपाने धर्माचरणाचा व्रत घेतले आणि ऋषीसारखा तिथे राहिला.
शुभेदेशे महाराजपुण्ये देवर्षिपूजिते । गंगाद्वारे महातेजा देवगंधर्वसेविते
त्या पवित्र स्थळी, देवर्षींच्या पूजेने पावन झालेल्या, गंगेच्या प्रवेशद्वारी, देव आणि गंधर्वांनी सेविलेल्या, तेजस्वी दिलीप वावरत होता.
स पितॄंस्तर्पयामास देवांश्च परमद्युतिः । ऋषींश्च तर्पयामास विधिदृष्टेन कर्मणा
त्या परमतेजस्वी राजाने पितरांना आणि देवांना विधिप्रमाणे तर्पण केले आणि ऋषींनाही संतुष्ट केले.
कस्यचित्त्वथ कालस्य जपन्नेव महामनाः । ददर्श भूतसंकाशं वसिष्ठमृषिमुत्तमम्
काही काळाने, मंत्रजप करत असताना, एकाग्र चित्ताने, त्याने सर्व प्राण्यांसारखा भासणारा वसिष्ठ ऋषी पाहिला.
पुरोहितं स तं दृष्ट्वा दीप्यमानमिव श्रिया । प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं परमं ययौ
आपल्या कुलगुरूंना, तेजाने झळकताना पाहून, त्याच्या मनात अतुल आनंद आणि मोठा आश्चर्य निर्माण झाले.
उपस्थितं महाराज पूजयामास भारत । स हि धर्म्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा
महारााज, त्या धर्मपालकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आलेल्या वसिष्ठ ऋषींची राजा दिलीपाने विधिप्रमाणे पूजा केली.
शिरसा चार्घ्यमादाय शुचिः प्रयतमानसः । नामसंकीर्त्तयामास तस्मिन्ब्रह्मर्षिसत्तमे
शुद्ध मनाने, डोक्यावर अर्घ्य घेत, त्या ब्रह्मर्षीश्रेष्ठ वसिष्ठांचे नामस्मरण आणि स्तुती राजा करू लागला.
दिलीपोऽहं तु भद्रं ते दासोस्मि तव सुव्रत । तव संदर्शनादेव मुक्तोहं सर्वकिल्बिषैः
मी दिलीप आहे. तुझ्यावर शुभेच्छा असो, हे सदाचरणी. मी तुझा सेवक आहे. केवळ तुझं दर्शन झालं म्हणून माझ्या सर्व पापांतून मी मुक्त झालो.
एवमुक्त्वा महाराज दिलीपो द्विपदां वरः । वाग्यतः प्रांजलिर्भूत्वा तूष्णीमासीद्युधिष्ठिर
असं म्हणून, हे युधिष्ठिरा, दोन पायांपैकी श्रेष्ठ दिलीपाने आपली वाणी थांबवली, हात जोडले आणि शांतपणे बसला.
तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायेन च कर्षितम् । दिलीपं नृपतिश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत्
त्या उत्तम राजाला, दिलीपाला, नियमाने आणि स्वाध्यायाने शुद्ध झालेला पाहून, त्या ऋषीच्या मनात आनंद निर्माण झाला.
वसिष्ठ उवाच- अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन च महाभाग तुष्टोस्मि तव सर्वशः
वसिष्ठ म्हणाले— तुझ्या नम्रतेमुळे, संयमामुळे आणि सत्यवृत्तीमुळे, हे धर्म जाणणाऱ्या, मी तुझ्यावर पूर्णपणे संतुष्ट झालो आहे.
यस्येदृशस्ते धर्मोयं पितरस्तारितास्त्वया । तेन पश्यसि मां पुत्र याज्यश्चासि ममानघ
तुझ्या अशा धर्मामुळे तुझे पूर्वज तुझ्यामुळे उध्दारले गेले आहेत. त्यामुळेच, पुत्रा, तू मला पाहू शकतोस आणि माझ्यासाठी यज्ञ करण्यास पात्र आहेस, हे निष्पाप.
प्रीतिर्मे वर्द्धते तेऽद्य ब्रूहि किं करवाणि ते । यद्वक्ष्यसि नरश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेनघ
आज माझं तुझ्यावरचं प्रेम वाढलं आहे. मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? तू जे काही सांगशील, हे श्रेष्ठ पुरुषा, ते मी नक्की देईन, हे निष्पाप.
दिलीप उवाच-। वेदवेदांगतत्त्वज्ञ सर्वलोकाभिपूजित । कृतमित्येव मन्ये हि यदहं दृष्टवान्प्रभुम्
दिलीप म्हणाला— वेद आणि त्यांचे उपांग यांचे तत्त्व जाणणारे, सर्व लोकांनी पूजिलेले, मी प्रभूचं दर्शन केलं, एवढंच मला पूर्ण झाल्यासारखं वाटतं.
यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्म्मभृतां वर । प्रक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि
जर मी तुझ्या कृपेचा पात्र असेन, हे धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ, तर माझ्या मनात असलेला शंका मी विचारू इच्छितो; तो तू मला सांगावा.
अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थे यो धर्मसंशयः । तदहं श्रोतुमिच्छामि पृथक्संकीर्तनं त्वया
माझ्या मनात, भगवंता, एका तीर्थस्थळी धर्माबद्दल एक शंका आहे. ती तू वेगळेपणाने स्पष्टपणे सांग, असं मला ऐकायचं आहे.
प्रदक्षिणां यः पृथिवीं करोति द्विजसत्तम । किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तपोधन
हे द्विजश्रेष्ठ, जो पृथ्वीची प्रदक्षिणा करतो, त्याला काय फळ मिळतं? हे तपस्वी, हे विप्रर्षे, ते मला सांग.
वसिष्ठ उवाच-। कथयिष्यामि तदहमृषीणां मत्परायणम् । तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम्
वसिष्ठ म्हणाले— मी तुला ऋषींचं मत सांगतो. तू एकाग्र मनाने ऐक, पुत्रा, तीर्थस्थळी मिळणारं फळ काय आहे.
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
ज्याचे हात, पाय आणि मन पूर्णपणे संयमित आहेत, ज्याचं ज्ञान, तप आणि कीर्ती स्थिर आहेत, तो तीर्थफळ प्राप्त करतो.
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः । अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
जो दान घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानात राहतो, नियमाने वागतो, स्वच्छ असतो आणि अहंकार टाकतो, तो तीर्थफळ मिळवतो.
अकल्किको निराहारोऽलब्धाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तः सर्वदोषैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
जो कपटमुक्त आहे, उपवास करतो, ज्याला अन्न मिळालं नाही, ज्याने इंद्रिये जिंकली आहेत आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, तो तीर्थफळ मिळवतो.
अक्रोधनश्च राजेंद्र सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
जो राग न करता, हे राजेंद्र, सत्यव्रती असतो, दृढनिश्चयी असतो आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसारखे मानतो, तो तीर्थफळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवेष्वपि यथाक्रमम् । फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः
ऋषींनी यज्ञ सांगितले आहेत, देवतांमध्येही योग्य क्रमाने, आणि त्यांच्या फळांचं वर्णन केलं आहे, मृत्यूनंतर आणि या जगातही, सर्व प्रकारे.
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः
हे राजन, हे यज्ञ गरिबांना साध्य होत नाहीत; यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध सामग्री लागते.
प्राप्यंते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् । न निर्धनैर्नरगणैरेकात्मभिरसाधनैः
हे यज्ञ राजे किंवा कधी कधी संपन्न लोकच करू शकतात; गरीब किंवा साधनरहित, एकत्र नसलेल्या लोकांना ते शक्य नाही.