उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादंधकारकः । अंधकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः
उष्णच्या पुढे प्रावरक नावाचा प्रदेश आहे. प्रावरकच्या पुढे अंधकारक नावाचा प्रदेश आहे. अंधकारक प्रदेशाच्या पुढे मुनि नावाचा प्रदेश आहे.
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुंदुभिस्वनः । सिद्धचारणसंकीर्णो गौरः प्रायोजनः स्मृतः
मुनि प्रदेशाच्या पुढे दुंदुभिस्वन नावाचा प्रदेश आहे, असे सांगितले जाते. तिथे सिद्ध आणि चारण लोक वावरतात, आणि तेथील लोक प्रामुख्याने गोऱ्या वर्णाचे आहेत.
एते देशाः समाख्याता देवगंधर्वसेविताः । पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान्
हे सर्व प्रदेश, देव आणि गंधर्व यांच्या सेवेत आहेत, असे सांगितले गेले. पुष्कर या द्वीपावर पुष्कर नावाचा पर्वत आहे, जो मणी आणि रत्नांनी सजलेला आहे.
तत्र नित्यं प्रसरति स्वयं देवः प्रजापतिः । पर्युपासंति तं नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः
त्या ठिकाणी देव प्रजापती नेहमी स्वतः वास करतो. सर्व देव आणि महर्षी त्याची नेहमी सेवा करतात.
वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयंति द्विजोत्तमाः । जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च
श्रेष्ठ ब्राह्मण त्या देवतेची मनाला आनंद देणाऱ्या शब्दांनी पूजा करतात. जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने उत्पन्न होतात.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां मुनिसत्तमाः । विप्राणां ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, हे श्रेष्ठ मुनीहो, लोक—विशेषतः ब्राह्मण—ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम यावर आधारलेले जीवन जगतात.
आरोग्यायुष्प्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः । एते जनपदा विप्रा द्वीपेषु तेषु सत्तमाः
आरोग्य आणि आयुष्य यांच्या प्रमाणानुसार, हे प्रदेश दोनपट, आणि पुन्हा दोनपट मोठे आहेत; हे ब्राह्मणहो, त्या द्वीपांमध्ये रहाणारे लोक अत्यंत श्रेष्ठ आहेत.
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रवर्त्तते । ईश्वरो दंडमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः
ज्या प्रदेशांमध्ये एकच धर्म चालतो, ते मी सांगितले; परमेश्वर स्वतः दंड उचलून, स्वतःच प्रजापती म्हणून राज्य करतो.
द्वीपानेतान्मुनिवरा रक्षंस्तिष्ठति सर्वदा । स राजा स शिवो विप्राः स पिता स पितामहः
हे श्रेष्ठ ऋषीहो, तो राजा या द्वीपांचे नेहमीच रक्षण करतो; तोच शंकर आहे, तोच वडील आहे, तोच आजोबा आहे, हे ब्राह्मणहो.
गोपायति द्विजश्रेष्ठाः प्रजाः स द्विजपंडिताः । भोजनं चात्र विप्रेंद्राः प्रजाः स्वयमुपस्थितम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो प्रजांचे आणि विद्वान ब्राह्मणांचे रक्षण करतो; आणि येथे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, प्रजांना अन्न आपोआप मिळते.
सिद्धमेव महाभागा भुंजते तद्धि नित्यदा । ततः परं महाशैलो दृश्यते लोकसंस्थितिः
भाग्यवान लोक नेहमीच तयार अन्न खातात; त्यानंतर, एक महान पर्वत दिसतो, जो सर्व लोकांचे आधार आहे.
चतुरस्रो महाप्राज्ञः सर्वतः परिमंडलः । तत्र तिष्ठंति विप्रेंद्राश्चत्वारो लोकसंमताः
तो पर्वत चौकोनी आहे, आणि सर्व बाजूंनी गोलाकार आहे, हे बुद्धिमान; तिथे चार ब्राह्मणश्रेष्ठ जगात प्रसिद्ध आहेत, ते राहतात.
दिग्गजा हि मुनिश्रेष्ठा वामनैरावतां जनाः । सुप्रतीकस्तथा विप्राः प्रभिन्नकरटामुखाः
हे श्रेष्ठ ऋषीहो, दिशांच्या ऐरावत जातीचे लोक म्हणजेच दिशा-हत्ती आहेत; तसेच, हे ब्राह्मणहो, सुप्रतीक आणि तुटलेल्या सोंडे व जबड्यांचे हत्तीही आहेत.
तस्याहं परिमाणं न संख्यातुमिहमुत्सहे । असंख्यातः सुनित्यं हि तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा
मी त्याचा आकार येथे सांगू शकत नाही; तो अनंत आहे, नेहमीच, सर्व बाजूंनी, वर आणि खाली पसरलेला आहे.
तत्र वै वायवो वांति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव च । असंबंधा मुनिश्रेष्ठास्तान्निगृह्णंति ते द्विजाः
तेथे सर्व दिशांमधून वारे वाहतात, हे श्रेष्ठ ऋषी; ते वारे एकमेकांशी संबंध नसतात, आणि ब्राह्मण त्यांना आवरतात.
पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकर्षंति महाप्रभैः । शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुंचंति नित्यशः
कमळासारख्या कमळांनी, ते तेजस्वी वारे खेचले जातात; नंतर, पुन्हा शंभरपट, ते वारे लवकरच सोडले जातात, नेहमीच.
श्वसद्भिर्मुखनासाभ्यां दिग्गजैरिव मारुताः । आगच्छंति द्विजश्रेष्ठास्तत्र तिष्ठंति वै प्रजाः
दिशा-हत्तींच्या तोंडातून आणि नाकातून जसे वारे येतात, तसेच ते वारे येतात, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; तिथेच प्रजा वास करते.
यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत् । श्रुत्वेदं पृथिवीमानं पुण्यदं च मनोनुगम्
जसे मी सांगितले, तसे हे जग निर्मिलं आहे; हे ऐका, हे बुद्धिमान, ही पृथ्वी पुण्यदायक आहे आणि मनानुसार चालते.
श्रीमांस्तरति विप्रेंद्राः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च कीर्त्तिश्च तस्य तेजश्च वर्द्धते
श्रीमान, सिद्ध आणि सज्जनांनी मान्य केलेला ब्राह्मणश्रेष्ठ, या जगातून पार जातो; त्याचे आयुष्य, बळ, कीर्ती आणि तेज वाढते.
यः शृणोति समाख्यातुं पर्वणीदं धृतव्रतः । प्रीयंते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः
जो मनुष्य व्रतस्थ राहून, सणाच्या वेळी ही कथा ऐकतो, त्याचे पितर आणि आजोबा दोघेही संतुष्ट होतात.
ऋषय ऊचुः-। पृथिव्या हि परीमाणं संस्थानं सरितस्तथा । त्वत्तः श्रुत्वा महाभाग अमृतं पीतमेव च
ऋषी म्हणाले: पृथ्वीचे माप, तिचे रूप आणि नद्या, हे सर्व आम्ही तुझ्याकडून ऐकले, हे भाग्यवान; आणि अमृताचा आस्वाद घेतल्यासारखे वाटले.
तत्र भूमौ च तीर्थानि पावनानीति नः श्रुतम् । आचक्ष्व तानि सर्वाणि यथाफलकराणि च । सविशेषं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामहे तव
पृथ्वीवर पवित्र तीर्थस्थळे आहेत, असे आम्ही ऐकले; ती सर्व आणि त्यांचे फळ कसे मिळते, ते आम्हाला सांग, हे बुद्धिमान; विशेषांसह ऐकायची आमची इच्छा आहे.
सूत उवाच-। धन्यं पुण्यं महाख्यानं पृष्टमेव तपोधनाः । यथामति प्रवक्ष्यामि यथायोगं यथाश्रुतम्
सूतमुनी म्हणाले: हे तपस्वीहो, तुम्ही पुण्यवान आणि महान कथा विचारलीत; मी माझ्या कुवतीनुसार, योग्यतेनुसार आणि जसे ऐकले तसे सांगतो.
पुरातनं प्रवक्ष्यामि देवर्षेर्नारदस्य हि । युधिष्ठिरेण संवादं शृणु तद्द्विजसत्तमाः
मी प्राचीन कथा सांगतो, ती म्हणजे देवराजर्षि नारद आणि युधिष्ठिर यांचा संवाद; तो ऐका, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.
हृतराज्याः पांडुपुत्रा वने तस्मिन्महारथाः । न्यवसंति महाभागा द्रौपद्या सह पांडवाः
राज्य गमावलेल्या, पराक्रमी पांडवांनी द्रौपदीसोबत त्या वनात निवास केला.
अथापश्यन्महात्मानं देवर्षिं तत्र नारदम् । दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या दीप्ताग्निसमतेजसम्
तेव्हा त्यांनी तिथे तेजस्वी, ब्रह्मतेजाने उजळलेले, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असे नारद ऋषी पाहिले.
स तैः परिवृतः श्रीमान्भ्रातृभिः कुरुनंदनः । दिवि भाति हि दीप्तौजा देवैरिव शतक्रतुः
आपल्या भावंडांनी वेढलेल्या कुरुवंशातील त्या तेजस्वी योध्यानं आकाशात इंद्रासारखा तेजाने झळाळून उठला.
यथा च देवान्सावित्री याज्ञसेनी तथा पतीन् । न जहौ धर्मतः पार्थान्मेरुमर्कप्रभा यथा
जशी सावित्री देवांना सोडत नाही, तशी याज्ञसेनी द्रौपदी आपल्या पतींना—पार्थांना—कधीच सोडली नाही, जशी सूर्याची प्रभा मेरू पर्वताला सोडत नाही.
प्रतिगृह्य ततः पूजां नारदो भगवानृषिः । आश्वासयद्धर्म्मपुत्रं युक्तरूपप्रियेण च
त्यांच्या पूजेचा स्वीकार करून, नारद ऋषींनी धर्मराज युधिष्ठिराला प्रेमळ आणि योग्य शब्दांनी धीर दिला.
उवाच च महात्मानं धर्म्मराजं युधिष्ठिरम् । ब्रूहि धर्म्मभृतां श्रेष्ठ किं प्रार्थ्यं हि ददामि ते
मग त्यांनी त्या महात्मा, धर्मराज युधिष्ठिराला सांगितले, 'धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तुला काय हवे आहे ते सांग, मी ते तुला देईन.'