तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायामायुषो विदुः । द्वे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठंति सांप्रतम्
त्रेतायुगात आयुष्य तीन हजार वर्षे होते; द्वापरयुगात दोन हजार वर्षे होते आणि आता पृथ्वीवर तसेच आहे.
तत्प्रमाणस्थितिर्ह्यस्ति तिष्ये तु मुनिपुंगवाः । गर्भस्थाश्च म्रियंतेऽत्र तथा जाता म्रियंति च
तिष्य युगातही हेच प्रमाण आहे, हे मुनिश्रेष्ठ; येथे काही गर्भातच मरतात आणि काही जन्मल्यानंतरही मरतात.
महाबला महासत्त्वाः प्रज्ञागुणसमन्विताः । प्रजायंते च जाताश्च शतशोऽथ सहस्रशः
महाबळ, महान सामर्थ्य आणि बुद्धीने युक्त असे लोक शेकड्यांनी आणि हजारोंनी जन्म घेतात.
द्विजाः कृतयुगे विप्रा बलिनः प्रियदर्शनाः । प्रजायंते च जाताश्च मुनयो वै तपोधनाः
हे द्विजांनो, कृतयुगात बलवान आणि सुंदर ब्राह्मण जन्म घेतात, तसेच तपस्वी ऋषीही जन्मतात.
महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः । प्रियदर्शा वपुष्मंतो महावीर्य्या धनुर्धराः
ते अत्यंत उत्साही, उदार मनाचे, धर्मशील, नेहमी सत्य बोलणारे, मनाला आनंद देणारे, देखणे, मोठ्या बळाचे आणि धनुर्विद्येत निपुण आहेत.
वीरा हि युधि जायंते क्षत्रियाः शूरसंमताः । त्रेतायां क्षत्रियास्तावत्सर्वे वै चक्रवर्तिनः
युद्धात खरे वीर क्षत्रिय जन्माला येतात आणि त्यांच्या शौर्यास सर्वजण मान्यता देतात; त्रेतायुगात सर्व क्षत्रिय सम्राटच असतात.
सर्ववर्णाश्च जायंते सदैव द्वापरे युगे । महोत्साहा वीर्यवंतः परस्परवधैषिणः
द्वापारयुगात सर्व वर्णांचे लोक जन्म घेतात, त्यांना मोठा उत्साह आणि बळ असते, पण एकमेकांचा नाश करण्याची इच्छा असते.
तेजसांधेनसंयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषाः किल । लुब्धाश्चानृतकाश्चैव तिष्ये जायंति भो द्विजाः
त्या काळात पुरुष तेजस्वी, गर्विष्ठ, रागी, लोभी आणि खोटे बोलणारे असतात, हे द्विजांनो, तिष्य काळात असे लोक जन्मतात.
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवंति भूतानां रागो लोभश्च सत्तमाः
त्या तिष्य काळात लोकांमध्ये मत्सर, गर्व, राग, कपट, द्वेष, तसेच काम आणि लोभ वाढतात, हे श्रेष्ठ पुरुषांनो.
संक्षेपो वर्त्तते विप्रा द्वापरे युगमध्यगे । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम्
द्वापारयुगाच्या मध्यभागी संकुचन येते, हे ब्राह्मणांनो; त्यानंतर हिमालय आणि हरिवर्ष ही भूमी गुणांनी श्रेष्ठ ठरतात.
ऋषय ऊचुः-। जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले: जांबूखंडाचे तू योग्य वर्णन केलेस, हे श्रेष्ठ; आता त्याचा व्यास खरा किती आहे ते सांग.
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम्
समुद्राचे मापही नीट सांग, हे स्पष्टदर्शी; तसेच शाकद्वीप आणि धर्मशील कुशद्वीप यांची माहिती दे.
शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच-। विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः
शाल्मल आणि क्रौंचद्वीप यांचीही खरी माहिती सांग. सूत म्हणाला: हे ब्राह्मणांनो, या जगाला वेढणारे अनेक द्वीप आहेत; मी आता सात द्वीपांचे वर्णन करतो, ऐका, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः
जांबू पर्वताचा व्यास अठरा हजार सहाशे योजन आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.
लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः
लवणसमुद्राचा व्यास त्याच्या दुप्पट आहे, तो विविध लोकांनी भरलेला आणि मणी व प्रवाळांनी सुशोभित आहे.
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः
तो समुद्र अनेक प्रकारच्या धातूंच्या पर्वतांनी शोभलेला आहे आणि सिद्ध व चारणांनी वेढलेला, पूर्ण गोलाकार आहे.
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः
आता मी येथे शाकद्वीपाचे योग्य वर्णन करतो, हे श्रेष्ठ; आज माझे योग्य बोलणे ऐका, हे धर्मशीलांनो.
जंबुद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स द्विजर्षभाः । विष्कंभेन महाभागाः सागरोऽपि विभागशः
शाकद्वीपाचा व्यास जांबूद्वीपाच्या दुप्पट आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि समुद्रही तसाच, प्रत्येक विभागानुसार.
क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः
तो क्षीरसमुद्राने वेढलेला आहे, हे ऋषिश्रेष्ठ; तिथे पवित्र प्रदेश आहेत आणि तिथे लोक मरण पावत नाहीत.
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः
मग तिथे दुष्काळ कसा येईल? कारण तिथे भूमी आणि तेज भरपूर आहे. शाकद्वीपाचा संक्षिप्त वर्णन दिले आहे, हे श्रेष्ठ ऋषींनो; आणखी काय सांगू?
ऋषय ऊचुः-। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले: शाकद्वीपाचा संक्षिप्त वर्णन तू येथे केलेस, हे धर्मशील; आता, हे महाज्ञानी, त्याचे तपशीलवार खरे वर्णन सांग.
सूत उवाच-। तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये
सूत म्हणाला: त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणांनो, येथे सात मणीमय पर्वत आहेत; त्यांच्या नावांची आणि रत्नांची नद्यांची माहिती मी सांगतो.
अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते
धार्मिक मंडळींनो, तुम्ही जे सत्य जाणून घ्यायला उत्सुक आहात, त्याबद्दल तुमचं खूप कौतुक आहे. या सर्व पर्वतांमध्ये मेरू हा सर्वात प्रसिद्ध असून, तो देव, ऋषी आणि गंधर्व यांच्या सभोवताली वसलेला आहे.
प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः
त्याच्या पूर्वेला, भाग्यवान मंडळींनो, मलय नावाचा पर्वत आहे. तिथून ढग निर्माण होतात आणि सर्वत्र पसरतात.
ततः परेण मुनयो जलधारो महागिरिः । ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्
त्या पुढे, ऋषीजनांनो, जलधार नावाचा मोठा पर्वत आहे. तिथून इंद्र नेहमीच उत्तम पाणी घेतो.
ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले द्विजोत्तमाः । उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम्
तिथून पावसाळ्यात पाऊस पडतो, द्विजश्रेष्ठांनो. तिथे उंच असा रैवतक पर्वत नेहमीच स्थित आहे.
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः । उत्तरेण तु विप्रेंद्राः श्यामो नाम महागिरिः
आकाशात रेवती हे नक्षत्र आहे, जे पितामहाने ठरवले आहे. त्याच्या उत्तरेला, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, श्याम नावाचा मोठा पर्वत आहे.
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा मुदितमानसाः
तो पर्वत नव्या ढगांसारखा चमकतो, उंच आहे, तेजस्वी आहे आणि सुंदर दिसतो. त्याच्यामुळे लोकांना आनंद मिळतो आणि त्यांचा रंग श्याम झाला आहे.
ऋषय ऊचुः-। सुमहान्संशयोऽस्माकं प्राप्तोयं सूत यत्त्वया । प्रजाः कथं सूत सम्यक्संप्राप्ताः श्यामतामिह
ऋषी म्हणाले: सूताजी, तुझ्या बोलण्यामुळे आमच्या मनात मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे. इथल्या लोकांचा रंग श्याम कसा झाला, हे नीट सांग.
सूत उवाच-। सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुंगवाः । गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णांतरे द्विजाः
सूत म्हणाला: सर्व द्वीपांमध्ये, महाज्ञानी ऋषीजनांनो, पक्षी आहेत—काही पांढरे, काही काळे, आणि त्यांच्यात आणखी वेगळ्या रंगाचेही आहेत.