यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे जिथे पाच महाभूतांनी बनलेली जीवसृष्टी फिरताना दिसते, तिथे माणसे तर्काच्या आधारावर त्यांचे मोजमाप ठरवतात.
अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः
खरंच, जे भाव अगम्य आहेत, त्यांना तर्काने सिद्ध करता येत नाही; आता मी तुम्हाला सुदर्शन द्वीपाचे वर्णन सांगतो, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.
परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः
तो द्वीप पूर्णपणे गोल आहे, हे भाग्यवानहो, आणि तो चाकासारखा दिसतो; नदीच्या पाण्याने आणि समुद्रासारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे.
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्
तो द्वीप विविध सुंदर नगरांनी, रम्य प्रदेशांनी, फुलाफळांनी भरलेल्या झाडांनी, आणि धनधान्याने समृद्ध आहे.
लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
जसा समुद्र सगळीकडून मिठाच्या पाण्याने वेढलेला असतो, तसाच एखाद्या माणसाने आरशात आपलं मुख पाहावं,
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
तशीच सुदर्शन ही द्वीपाची वर्तुळासारखी रचना दिसते; त्याच्या एका भागात पिंपळाचं झाड आहे, आणि दुसऱ्या भागात मोठा ससा आहे.
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
सर्व औषधी गोळा करून तो द्वीप सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे; तिथे इतर पाण्यांचेही अस्तित्व आहे—उरलेलं थोडक्यात सांगतो.
ऋषय ऊचुः-। उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ऋषी म्हणाले— तुम्ही हे सर्व नीट आणि समजून थोडक्यात सांगितलं; तुम्हाला सर्व सत्य माहिती आहे—आता विस्ताराने सांग, सूत.
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
ज्या भागात सशाचं चिन्ह आहे, तिथे पृथ्वीचं जितकं क्षेत्रफळ दिसतं, त्याचं माप आम्हाला सांग; त्यानंतर पिंपळाबद्दल सांग.
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच-। प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
त्यांनी असे विचारल्यावर सूत म्हणाला— हे ज्ञानीहो, पूर्वेकडे पसरलेले हे सहा रत्नमय पर्वत आहेत.
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांनी दोन्ही बाजूंनी वेढलेले हिमवान, हिमकूट आणि निषध हे उत्तम पर्वत आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः
नील हा वैडूर्याचा बनलेला आहे, श्वेत हा चंद्रासारखा आहे, आणि सर्व धातूंनी वेढलेला शृंगवान नावाचा पर्वत आहे.
एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः
हे ब्राह्मणहो, हे पर्वत सिद्ध आणि चारण यांच्या वावराने पावन झाले आहेत; त्यांच्या मध्ये हजारो योजनांची दऱ्या आहेत.
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
तिथे पुण्यवान प्रदेश आहेत आणि ती उत्तम भूमी आहे; तिथे सर्व प्रकारची जीवसृष्टी सर्वत्र वसते.
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते
ही भूमी 'भारत' म्हणून ओळखली जाते; त्यापुढे हिमालयाचं क्षेत्र आहे, आणि हेमकूटच्या पुढे 'हरिवर्ष' नावाचं प्रदेश आहे असं म्हणतात.
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाभागा माल्यवान्नाम पर्वतः
नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला, पूर्वेकडे पसरलेला मोठा पर्वत 'माल्यवान' आहे.
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गंधमादनः । परिमंडलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः
माल्यवानच्या पुढे 'गंधमादन' पर्वत आहे, जो पूर्णपणे गोलाकार आहे; या दोघांच्या मध्ये सुवर्णाचा मेरू पर्वत उभा आहे.
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः
तो पर्वत उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी आहे, धुररहित अग्नीसारखा भासतो, आणि चौर्याऐंशी हजार योजन उंच आहे.
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति
आणि खालीही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो चौर्याऐंशी हजार योजन पसरलेला आहे; वर, खाली आणि आडवे, तो सर्व लोकांना वेढून उभा आहे.
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता द्विजाः । भद्राश्वः केतुमालश्च जंबूद्वीपश्च सत्तमाः
त्या पर्वताच्या बाजूंना, हे ब्राह्मणहो, चार द्वीप आहेत—भद्राश्व, केतुमाल, आणि उत्तम जांबूद्वीप,
उत्तराश्चैव कुरुवः कृतपुण्य प्रतिश्रयाः । विहंगसुमुखो यस्तु सुपार्श्वस्यात्मजः किल
आणि उत्तरेला 'कुरु' हे पुण्यवान लोकांचं आश्रयस्थान आहे; विहंगसुमुख, जो सुपार्श्वाचा पुत्र मानला जातो,
स वै विचिंतयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् । मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्
त्याने सुवर्णाचे कावळे पाहून विचार केला; मेरू हा पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ आहे.
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् । तमादित्योनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः
तो कोणत्याही प्रकारे भेद करत नाही, म्हणून मी त्याला सोडून देतो; तेजांचा श्रेष्ठ सूर्य नेहमी त्याच्या मागे मागे जातो.
चंद्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः । स पर्वतो महाप्राज्ञा दिव्यपुष्पसमन्वितः
चंद्र आणि त्याच्या सोबतचे नक्षत्र, तसेच वायू, हे सगळे त्या दिव्य फुलांनी सजलेल्या महान पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालतात, हे ज्ञानी.
भवनैरावृतैः सर्वैः र्जांबूनदमयैः शुभैः । तत्र देवगणा विप्रा गंधर्वासुरराक्षसाः
त्या पर्वतावर सर्व सुंदर राजवाडे शुद्ध जांभू सोन्याने वेढलेले आहेत; तिथे, हे ब्राह्मणांनो, देव, गंधर्व, असुर आणि राक्षसांचे समुदाय आहेत.
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडंति सर्वदा । तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः
त्या पर्वतावर अप्सरांच्या समूहांसह सर्वदा खेळ करणारे आहेत; तिथेच ब्रह्मा, रुद्र आणि देवांचा स्वामी शक्रही आहे.
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजंतेऽनेक दक्षिणैः । तुंबुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हाहा हूहूः
सर्वजण एकत्र येऊन विविध यज्ञ आणि अनेक प्रकारच्या दक्षिणांनी यज्ञ करतात; तिथे तुम्बुरू, नारद, विश्वावसु, हाहा आणि हूहू आहेत.
अभिगम्यामरश्रेष्ठं स्तुवंति विविधैः स्तवैः । सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः
ते अमरांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्याजवळ जाऊन विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करतात; महान आत्म्यांचे सप्तर्षी आणि प्रजापती कश्यप तिथे आहेत.
तत्र गच्छंति भद्रं वः सदा पर्वणि पर्वणि । तस्यैव मूर्द्धन्युशना काव्यो दैत्यैर्महीयते
ते सर्व सणासुदीच्या वेळी तिथे जातात, तुम्हाला शुभेच्छा असो; त्या पर्वताच्या शिखरावर उशनास काव्य याची दैत्यांकडून पूजा होते.
तस्य हैमानि रत्नानि तस्यैते रत्नपर्वताः । तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते
त्या पर्वताची रत्ने सोन्याची आहेत आणि तेच रत्नपर्वत आहेत; तिथूनच भगवंत कुबेराला चौथ्या भागाचा लाभ मिळतो.