ऋषय ऊचुः-। नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि सर्वशः । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः
ऋषी म्हणाले— नद्यांची, पर्वतांची, तसेच देशांची आणि पृथ्वीवर राहणाऱ्यांची सर्व नावे आम्हाला सांग.
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्याः किल सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च सत्तम
मोजमाप जाणणाऱ्या श्रेष्ठा, पृथ्वीचे सर्व बाजूंनी मोजमाप आणि सर्व वनांची माहितीही आम्हाला पूर्णपणे सांग.
सूत उवाच-। पंचेमानि महाप्राज्ञ महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः
सूतमुनी म्हणाले— हे महान ज्ञानी हो, या जगात असणाऱ्या सर्व वस्तू पाच महाभूतांपासून बनलेल्या आहेत, असे ऋषी सांगतात.
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः
माती, पाणी, वायू, अग्नी आणि आकाश— ही सर्व गुणांनी श्रेष्ठ आहेत, त्यात माती सर्वात महत्त्वाची आहे.
शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च पंचमः । भूमेरेतेगुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि पाचवा म्हणजे वास— हे पृथ्वीचे गुण आहेत, असे सत्य जाणणाऱ्या ऋषींनी सांगितले आहे.
चत्वारोप्सुगुणा विप्रा गंधस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोथ गुणास्त्रयः
ब्राह्मणहो, पाण्याचे चार गुण आहेत, पण त्यात वास नाही; अग्नीचे तीन गुण आहेत—ध्वनी, स्पर्श आणि रूप.
शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च । एते पंच गुणा विप्रा महाभूतेषु पंचसु
वायूचे गुण म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श; आकाशाचा फक्त एकच गुण—ध्वनी. हे पाच गुण पाच महाभूतांत आहेत, ब्राह्मणहो.
वर्तंते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तंते साम्यं भवति वै तदा
सर्व लोकांत हेच गुण आहेत आणि यांच्यातच सर्व जीव राहतात; हे एकमेकांवर कधीच जास्त होत नाहीत, त्यामुळे समत्व राहते.
यदा तु विषमीभावमाविशंति परस्परम् । तदा देहैर्देहवंतो व्यतिरोहंति नान्यथा
पण जेव्हा हे गुण एकमेकांशी विसंवाद करतात, तेव्हा देहधारी जीव एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जातात, अन्यथा नाही.
आनुपूर्व्या विनश्यंति जायंते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
हे गुण एकामागोमाग नष्ट होतात आणि पुन्हा त्याच क्रमाने जन्म घेतात; त्यांची ही अनंत रूपे म्हणजे त्यांचे दैवी स्वरूप आहे.
यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे जिथे पाच महाभूतांनी बनलेली जीवसृष्टी फिरताना दिसते, तिथे माणसे तर्काच्या आधारावर त्यांचे मोजमाप ठरवतात.
अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः
खरंच, जे भाव अगम्य आहेत, त्यांना तर्काने सिद्ध करता येत नाही; आता मी तुम्हाला सुदर्शन द्वीपाचे वर्णन सांगतो, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.
परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः
तो द्वीप पूर्णपणे गोल आहे, हे भाग्यवानहो, आणि तो चाकासारखा दिसतो; नदीच्या पाण्याने आणि समुद्रासारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे.
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्
तो द्वीप विविध सुंदर नगरांनी, रम्य प्रदेशांनी, फुलाफळांनी भरलेल्या झाडांनी, आणि धनधान्याने समृद्ध आहे.
लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
जसा समुद्र सगळीकडून मिठाच्या पाण्याने वेढलेला असतो, तसाच एखाद्या माणसाने आरशात आपलं मुख पाहावं,
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
तशीच सुदर्शन ही द्वीपाची वर्तुळासारखी रचना दिसते; त्याच्या एका भागात पिंपळाचं झाड आहे, आणि दुसऱ्या भागात मोठा ससा आहे.
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
सर्व औषधी गोळा करून तो द्वीप सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे; तिथे इतर पाण्यांचेही अस्तित्व आहे—उरलेलं थोडक्यात सांगतो.
ऋषय ऊचुः-। उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ऋषी म्हणाले— तुम्ही हे सर्व नीट आणि समजून थोडक्यात सांगितलं; तुम्हाला सर्व सत्य माहिती आहे—आता विस्ताराने सांग, सूत.
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
ज्या भागात सशाचं चिन्ह आहे, तिथे पृथ्वीचं जितकं क्षेत्रफळ दिसतं, त्याचं माप आम्हाला सांग; त्यानंतर पिंपळाबद्दल सांग.
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच-। प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
त्यांनी असे विचारल्यावर सूत म्हणाला— हे ज्ञानीहो, पूर्वेकडे पसरलेले हे सहा रत्नमय पर्वत आहेत.
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांनी दोन्ही बाजूंनी वेढलेले हिमवान, हिमकूट आणि निषध हे उत्तम पर्वत आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः
नील हा वैडूर्याचा बनलेला आहे, श्वेत हा चंद्रासारखा आहे, आणि सर्व धातूंनी वेढलेला शृंगवान नावाचा पर्वत आहे.
एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः
हे ब्राह्मणहो, हे पर्वत सिद्ध आणि चारण यांच्या वावराने पावन झाले आहेत; त्यांच्या मध्ये हजारो योजनांची दऱ्या आहेत.
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
तिथे पुण्यवान प्रदेश आहेत आणि ती उत्तम भूमी आहे; तिथे सर्व प्रकारची जीवसृष्टी सर्वत्र वसते.
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते
ही भूमी 'भारत' म्हणून ओळखली जाते; त्यापुढे हिमालयाचं क्षेत्र आहे, आणि हेमकूटच्या पुढे 'हरिवर्ष' नावाचं प्रदेश आहे असं म्हणतात.
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाभागा माल्यवान्नाम पर्वतः
नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला, पूर्वेकडे पसरलेला मोठा पर्वत 'माल्यवान' आहे.
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गंधमादनः । परिमंडलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः
माल्यवानच्या पुढे 'गंधमादन' पर्वत आहे, जो पूर्णपणे गोलाकार आहे; या दोघांच्या मध्ये सुवर्णाचा मेरू पर्वत उभा आहे.
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः
तो पर्वत उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी आहे, धुररहित अग्नीसारखा भासतो, आणि चौर्याऐंशी हजार योजन उंच आहे.
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति
आणि खालीही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो चौर्याऐंशी हजार योजन पसरलेला आहे; वर, खाली आणि आडवे, तो सर्व लोकांना वेढून उभा आहे.
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता द्विजाः । भद्राश्वः केतुमालश्च जंबूद्वीपश्च सत्तमाः
त्या पर्वताच्या बाजूंना, हे ब्राह्मणहो, चार द्वीप आहेत—भद्राश्व, केतुमाल, आणि उत्तम जांबूद्वीप,