एकसंघास्सलक्ष्याश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः । पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च प्रधानानुग्रहेण च
एकत्र येऊन पूर्णपणे एकरूप झाले की, पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि प्रधानाच्या कृपेने—
महदादयो विशेषांता अंडमुत्पादयंति ते । तत्क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत्सदा
महत्तत्त्वापासून विशिष्ट तत्त्वांपर्यंत, ती सर्वांनी अंड निर्माण केलं; ते अंड क्रमाने नेहमी पाण्यातील फुग्यासारखं वाढतं.
भूतेभ्योंडं महाप्राज्ञा वृद्धं तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
हे महाप्राज्ञा, त्या भूतांपासून अंड निर्माण होऊन पाण्यात विसावलं; तेच ब्रह्मरूप असलेल्या विष्णूचं आद्य आणि श्रेष्ठ स्थान आहे.
तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ विष्णुर्विश्वेश्वरः प्रभुः । ब्रह्मरूपं समास्थाय स्वयमेव व्यवस्थितः
त्या ठिकाणी, अव्यक्त स्वरूपात, विश्वाचा स्वामी विष्णू स्वतः ब्रह्मरूप धारण करून आपल्या इच्छेने स्थित आहे.
स्वेदजांडमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्याभून्महदात्मनः
त्याच्यापासून स्वेदज, अंडज आणि जरायुज जीव निर्माण झाले, हे पर्वतांनो; त्या महान आत्म्यापासून गर्भजल आणि समुद्रही उत्पन्न झाले.
साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नंडेभवत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
त्या अंडात पर्वत, द्वीप, समुद्र आणि तेजस्वी लोकांचा समूह होता; त्यात सर्व देव, असुर आणि माणसं अस्तित्वात होती.
अनादिनिधनस्यैव विष्णोर्नाभेः समुत्थितम् । यत्पद्मं तद्धैममंडमभूच्छ्रीकेशवेच्छया
अनादि आणि अनंत असलेल्या विष्णूच्या नाभीतून एक कमळ उत्पन्न झाले; ते सोन्यासारखे तेजस्वी होते आणि श्रीकेशवाच्या इच्छेने प्रकट झाले.
रजोगुणधरो देवः स्वयमेव हरिः परः । ब्रह्मरूपंसमास्थाय जगत्स्रष्टुं प्रवर्तते
स्वतः परमेश्वर हरि, ज्यांच्यात राजोगुण आहे, तेच ब्रह्मा रूप धारण करून या सृष्टीची निर्मिती करतात.
सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । नारसिंहादिरूपेण रुद्ररुपेण संहरेत्
निर्मिलेली सृष्टी तो प्रत्येक युगात आणि कल्पाच्या शेवटपर्यंत टिकवतो; मग नरसिंह किंवा रुद्र यांसारखी रूपे घेऊन तो संहार करतो.
सब्रह्मरूपं विसृजन्महात्मा जगत्समस्तं परिपातुमिच्छन् । रामादिरूपं स तु गृह्य याति बभूव रुद्रो जगदेतदत्तुम्
संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याची इच्छा ठेवून, तो महात्मा ब्रह्मा रूप घेऊन सृष्टी निर्माण करतो; नंतर राम वगैरे रूपे धारण करून रुद्र होतो आणि हे जग संहारतो.
ऋषय ऊचुः-। नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि सर्वशः । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः
ऋषी म्हणाले— नद्यांची, पर्वतांची, तसेच देशांची आणि पृथ्वीवर राहणाऱ्यांची सर्व नावे आम्हाला सांग.
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्याः किल सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च सत्तम
मोजमाप जाणणाऱ्या श्रेष्ठा, पृथ्वीचे सर्व बाजूंनी मोजमाप आणि सर्व वनांची माहितीही आम्हाला पूर्णपणे सांग.
सूत उवाच-। पंचेमानि महाप्राज्ञ महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः
सूतमुनी म्हणाले— हे महान ज्ञानी हो, या जगात असणाऱ्या सर्व वस्तू पाच महाभूतांपासून बनलेल्या आहेत, असे ऋषी सांगतात.
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः
माती, पाणी, वायू, अग्नी आणि आकाश— ही सर्व गुणांनी श्रेष्ठ आहेत, त्यात माती सर्वात महत्त्वाची आहे.
शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च पंचमः । भूमेरेतेगुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि पाचवा म्हणजे वास— हे पृथ्वीचे गुण आहेत, असे सत्य जाणणाऱ्या ऋषींनी सांगितले आहे.
चत्वारोप्सुगुणा विप्रा गंधस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोथ गुणास्त्रयः
ब्राह्मणहो, पाण्याचे चार गुण आहेत, पण त्यात वास नाही; अग्नीचे तीन गुण आहेत—ध्वनी, स्पर्श आणि रूप.
शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च । एते पंच गुणा विप्रा महाभूतेषु पंचसु
वायूचे गुण म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श; आकाशाचा फक्त एकच गुण—ध्वनी. हे पाच गुण पाच महाभूतांत आहेत, ब्राह्मणहो.
वर्तंते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तंते साम्यं भवति वै तदा
सर्व लोकांत हेच गुण आहेत आणि यांच्यातच सर्व जीव राहतात; हे एकमेकांवर कधीच जास्त होत नाहीत, त्यामुळे समत्व राहते.
यदा तु विषमीभावमाविशंति परस्परम् । तदा देहैर्देहवंतो व्यतिरोहंति नान्यथा
पण जेव्हा हे गुण एकमेकांशी विसंवाद करतात, तेव्हा देहधारी जीव एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जातात, अन्यथा नाही.
आनुपूर्व्या विनश्यंति जायंते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
हे गुण एकामागोमाग नष्ट होतात आणि पुन्हा त्याच क्रमाने जन्म घेतात; त्यांची ही अनंत रूपे म्हणजे त्यांचे दैवी स्वरूप आहे.
यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे जिथे पाच महाभूतांनी बनलेली जीवसृष्टी फिरताना दिसते, तिथे माणसे तर्काच्या आधारावर त्यांचे मोजमाप ठरवतात.
अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः
खरंच, जे भाव अगम्य आहेत, त्यांना तर्काने सिद्ध करता येत नाही; आता मी तुम्हाला सुदर्शन द्वीपाचे वर्णन सांगतो, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.
परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः
तो द्वीप पूर्णपणे गोल आहे, हे भाग्यवानहो, आणि तो चाकासारखा दिसतो; नदीच्या पाण्याने आणि समुद्रासारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे.
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्
तो द्वीप विविध सुंदर नगरांनी, रम्य प्रदेशांनी, फुलाफळांनी भरलेल्या झाडांनी, आणि धनधान्याने समृद्ध आहे.
लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
जसा समुद्र सगळीकडून मिठाच्या पाण्याने वेढलेला असतो, तसाच एखाद्या माणसाने आरशात आपलं मुख पाहावं,
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
तशीच सुदर्शन ही द्वीपाची वर्तुळासारखी रचना दिसते; त्याच्या एका भागात पिंपळाचं झाड आहे, आणि दुसऱ्या भागात मोठा ससा आहे.
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
सर्व औषधी गोळा करून तो द्वीप सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे; तिथे इतर पाण्यांचेही अस्तित्व आहे—उरलेलं थोडक्यात सांगतो.
ऋषय ऊचुः-। उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ऋषी म्हणाले— तुम्ही हे सर्व नीट आणि समजून थोडक्यात सांगितलं; तुम्हाला सर्व सत्य माहिती आहे—आता विस्ताराने सांग, सूत.
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
ज्या भागात सशाचं चिन्ह आहे, तिथे पृथ्वीचं जितकं क्षेत्रफळ दिसतं, त्याचं माप आम्हाला सांग; त्यानंतर पिंपळाबद्दल सांग.
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच-। प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
त्यांनी असे विचारल्यावर सूत म्हणाला— हे ज्ञानीहो, पूर्वेकडे पसरलेले हे सहा रत्नमय पर्वत आहेत.