तीर्थानां पुण्यदातॄणां नामानि किल कीर्तय । कुत एतत्समुत्पन्नं केन वा परिपाल्यते
'ती पुण्य देणारी तीर्थस्थळांची नावे सांग, ती कुठून निर्माण झाली आणि कोण त्यांचे पालन करतो?'
कस्मिन्विलयमभ्येति जगदेतच्चराचरम् । क्षेत्राणि कानि पुण्यानि के च पूज्याः शिलोच्चयाः
'हे चराचर जग शेवटी कुठे विलीन होते? कोणती क्षेत्रे पुण्यदायी आहेत, आणि कोणते पूज्य शिलास्तंभ आहेत?'
नद्यश्च काः पराः पुण्या नृणां पापहराः शुभाः । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व यथाक्रमम्
'कोणत्या नद्या श्रेष्ठ, पुण्यदायी, शुभ आणि माणसांचे पाप दूर करणाऱ्या आहेत? हे सर्व कृपया योग्य क्रमाने सांग.'
सूत उवाच-। साधुसाधु महाभागाः साधुपृष्टं तपोधनाः । तं प्रणम्य प्रवक्ष्यामि पुराणं पद्मसंज्ञकम्
सूत म्हणाला — 'खूप छान, खूप छान, हे भाग्यवान ऋषींनो! तुम्ही फार योग्य प्रश्न विचारले. मी तुम्हाला वंदन करून पद्म नावाचे पुराण सांगतो.'
पाराशर्यं परमपुरुषं विश्ववेद्यैकयोनिं विद्याधारं विपुलमतिदं वेदवेदांतवेद्यम् । शश्वच्छांतं स्वमतिविषयं शुद्धतेजोविशालं वेदव्यासं विततयशसं सर्वदाहं नमामि
मी नेहमी पराशरपुत्र, वेदव्यास यांना वंदन करतो — जे परमपुरुष, विश्वाला ज्ञात असलेले एकमेव मूळ, विद्या धारण करणारे, विशाल बुद्धीचे, वेद आणि वेदांताने जाणले जाणारे, सदैव शांत, विषयांपलीकडचे, शुद्ध तेजाचे आणि अपार कीर्तीचे आहेत.
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
त्या अनंत तेजस्वी व्यासांना मी नमस्कार करतो, ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणकथा सांगणार आहे.
प्रवक्ष्यामि महापुण्यं पुराणं पद्मसंज्ञितम् । सहस्रं पंचपंचाशत्षड्भिः खंडैः समन्वितम्
मी तुम्हाला पद्म नावाचे, फार पुण्यदायी असे पुराण सांगणार आहे, ज्यामध्ये एक हजार अध्याय आणि पंचावन्न विभाग आहेत.
तत्रादावादिखंडं स्याद्भूमिखंडं ततः परम् । ब्रह्मखंडं च तत्पश्चात्ततः पातालखंडकम्
त्यात सुरुवातीला आदिखंड, त्यानंतर भूमिखंड, मग ब्रह्मखंड आणि त्यानंतर पाताळखंड आहे.
क्रियाखंडं ततः ख्यातमुत्तरं खंडमंतिमम् । एतदेव महापद्ममद्भुतं यन्मयं जगत्
मग क्रियाखंड, त्यानंतर प्रसिद्ध उत्तरखंड, हे शेवटचे आहे; हे अद्भुत महापद्मच या जगाचे सार आहे.
तद्वृत्तांताश्रयं तस्मात्पाद्ममित्युच्यते बुधैः । एतत्पुराणममलं विष्णुमाहात्म्यमुत्तमम्
त्या घटनांवर आधारलेले असल्याने, ज्ञानी लोक त्याला 'पद्म' असे म्हणतात; हे निर्मळ पुराण म्हणजे विष्णूचे श्रेष्ठ महात्म्य आहे.
देवदेवोहरिर्यद्वै ब्रह्मणे प्रोक्तवान्पुरा । ब्रह्मा तन्नारदायाह नारदोऽस्मद्गुरोः पुरः
सर्व देवतांचा देव असलेल्या हरिने पूर्वी ब्रह्माला जे सांगितले होते, तेच ब्रह्माने नारदाला सांगितले आणि नारदाने आमच्या गुरूंच्या समोर ते सांगितले.
व्यासः सर्वपुराणानि सेतिहासानि संहिताः । अध्यापयामास मुहुर्मामतिप्रियमात्मनः
माझ्या अत्यंत प्रिय असलेल्या व्यासांनी मला पुन्हा पुन्हा सर्व पुराणे, इतिहास आणि संहितांचा उपदेश केला.
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पुराणमतिदुर्लभम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो मुच्यते नरः
आता मी तुला ते अतिशय दुर्मिळ पुराण सांगणार आहे, जे ऐकल्यावर मनुष्य ब्रह्महत्या वगैरे पापांपासून मुक्त होतो.
सर्वतीर्थाभिषेकं च लभते शृणुते हि यः । श्रद्धया परया भक्त्या श्रुतमात्रेण मुक्तिदः
जो कोणी अत्यंत श्रद्धा आणि भक्तीने हे ऐकतो, त्याला सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्याचे पुण्य मिळते; फक्त ऐकण्यानेच हे मोक्ष देते.
अश्रद्धयापि शृणुते लभते पुण्यसंचयम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पद्मं श्रोत्रातिथी कुरु
श्रद्धा नसली तरी ऐकणाऱ्याला पुण्यसंचय मिळतो; म्हणून सर्व प्रकारे प्रयत्न करून पद्माला ऐकण्याच्या रूपाने आपला पाहुणा कर.
तत्रादिखंडं वक्ष्यामि पुण्यं पापविनाशनम् । शृण्वंतु मुनयः सर्वे सशिष्यास्त्वत्र ये स्थिताः
इथे मी आदिखंड सांगणार आहे, जे पुण्यदायक आणि पापांचा नाश करणारे आहे; येथे उपस्थित असलेले सर्व ऋषी आणि त्यांचे शिष्य यांनी ते ऐकावे.
सूत उवाच-। आदिसर्गमहं तावत्कथयामि द्विजोत्तमाः । ज्ञायते येन भगवान्परमात्मा सनातनः
सूतमुनी म्हणाले: हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मी आता आदिसृष्टीची कथा सांगतो, ज्यामुळे सनातन, सर्वश्रेष्ठ परमात्मा ओळखता येतो.
सृष्टेषु प्रलयादूर्ध्वं नासीत्किंचिद्द्विजोत्तमाः । ब्रह्मसंज्ञमभूदेकं ज्योतिर्वै सर्वकारकम्
सृष्टीच्या प्रलयानंतर, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, काहीच अस्तित्वात नव्हते; फक्त ब्रह्म नावाचे एक तेज होते, जे सर्वकाही घडवणारे आहे.
नित्यं निरंजनं शांतं निर्मलं नित्यनिर्मलम् । आनंदसागरंस्वच्छं यत्कांक्षंति मुमुक्षवः
ते तेज नेहमीच पवित्र, निर्मळ, शांत, शुद्ध, अखंड निर्मळ, आनंदाचा महासागर, पारदर्शक असून, मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना हवे असते.
सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वादनंतमजमव्ययम् । अविनाशि सदास्वच्छमच्युतं व्यापकं महत्
ते सर्वज्ञ, ज्ञानस्वरूप, अनंत, अजन्मा, अविनाशी, सदैव शुद्ध, अचल, सर्वत्र व्यापणारे आणि महान आहे.
सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वा तं ज्ञानरूपकम् । आत्मलीनं विकारं च तत्स्रष्टुमुपचक्रमे
सृष्टीचा काळ येताच, त्या ज्ञानस्वरूप, स्वतःमध्ये लीन आणि बदल न होणाऱ्या तत्त्वाला जाणून, त्याने सृष्टी करायचे ठरवले.
तस्मात्प्रधानमुद्भूतं ततश्चापि महानभूत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्
त्यातून प्रधान उत्पन्न झाले आणि त्यापासून महत्त्वत्त्व निर्माण झाले; हे महत्त्वत्त्व तीन प्रकारचे आहे—सात्त्विक, राजस आणि तामस.
प्रधानेनावृतो ह्येव त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
प्रधानाने महत्त्वत्त्वाला जशी बीयाची साल झाकते तशी झाकले आहे; हे महत्त्वत्त्व वैकारिक, तैजस आणि तामस भूतादी असे तीन प्रकारचे आहे.
त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादजायत । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः
महत्त्वत्त्वापासून तीन प्रकारचा अहंकार निर्माण झाला; जसे महत्त्वत्त्व प्रधानाने वेढले आहे, तसेच अहंकार महत्त्वत्त्वाने वेढलेला आहे.
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्
भूतादीने रूपांतर होऊन प्रथम शब्दरूप तन्मात्रा निर्माण केली; त्या शब्दरूप तन्मात्रेतून शब्दाचे लक्षण असलेले आकाश निर्माण झाले.
शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः सममावृणोत् । शब्दमात्रं तथाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह
भूतादीने शब्दरूप तन्मात्रा आणि आकाश दोन्ही व्यापले; मग त्या शब्दरूप तन्मात्रा आणि आकाशातून स्पर्शरूप तन्मात्रा निर्माण केली.
बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्
मग शक्तिशाली वायू निर्माण झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो; फक्त शब्द असलेल्या आकाशाला स्पर्शरूप तन्मात्रेने व्यापले.
ततो वायुविकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
मग वायूने रूपांतर होऊन रूपरूप तन्मात्रा निर्माण केली; वायूपासून प्रकाश निर्माण झाला, ज्याचा गुण रूप मानला जातो.
स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
फक्त स्पर्शाने वायूने रूपाला वेढलं; आणि ज्या वेळी तेज बदललं, तेव्हा त्यातून फक्त रस उत्पन्न झाला.
संभवंति ततोंभांसि रसमात्राणि तानि तु । रसमात्राणिचांभांसि रूपमात्रं समावृणोत्
त्या रसांच्या तत्त्वांपासूनच रस निर्माण झाले; आणि त्या रस तत्त्वांनी पुन्हा फक्त रूपाला व्यापलं.