नारायणमनाव्यक्तं न तं सेवेत को जनः । तस्य माता महाभागा पिता तस्य महाकृती
नारायण जो अदृश्य आहे, त्याची सेवा कोण करणार नाही? ज्याची आई आहे ती फार भाग्यवान, आणि वडील खरे महान.
जनार्द्दनपदद्वंद्वं हृदये येन धार्यते । जनार्दनजगद्वंद्य शरणागतवत्सल
जो जनार्दनाच्या दोन चरणांना हृदयात ठेवतो—तो जनार्दन, ज्याची सगळं जग पूजा करतं, शरण आलेल्यांवर नेहमीच प्रेम करतो.
इतीरयंति ये मर्त्या न तेषां निरये गतिः । ब्राह्मणा हि विशेषेण प्रत्यक्षं हरिरूपिणः
जे माणसं असं वागतात, त्यांना नरकात जावं लागत नाही; कारण विशेषतः ब्राह्मणाच्या रूपानं हरि प्रत्यक्ष असतो.
पूजयेयुर्यथायोगं हरिस्तेषां प्रसीदति । विष्णुर्ब्राह्मणरूपेण विचरेत्पृथिवीमिमाम्
जेव्हा योग्य प्रकारे पूजा केली जाते, तेव्हा हरि त्यांच्यावर प्रसन्न होतो; विष्णू ब्राह्मणाच्या रूपानं या पृथ्वीवर वावरतो.
ब्राह्मणेन विना कर्म्म सिद्धिं प्राप्नोति नैव हि । द्विजपादांबुभक्त्या यैः पीत्वा शिरसि चार्पितम्
ब्राह्मणाशिवाय कोणतंही कर्म सिद्ध होत नाही; जे भक्तीने द्विजाच्या पायांचं पाणी पितात आणि ते डोक्यावर ठेवतात—
तर्पिता पितरस्तेन आत्मापि किल तारितः । ब्राह्मणानां मुखे येन दत्तं मधुरमर्चितम्
त्यामुळे पितर तृप्त होतात आणि आत्माही नक्कीच तारला जातो; ब्राह्मणांच्या तोंडात गोडपणे अर्पण केलेलं आणि पूजलेलं जे काही असतं—
साक्षात्कृष्णमुखे दत्तं तद्वै भुंक्ते हरिः स्वयम् । अहोतिदुर्ल्लभा लोका प्रत्यक्षे केशवे द्विजे
ते कृष्णाच्या तोंडात प्रत्यक्ष दिल्यास, हरि स्वतः ते ग्रहण करतो; ब्राह्मणामध्ये केशव प्रत्यक्ष असतो, असे लोक अत्यंत दुर्मिळ आहेत.
प्रतिमादिषु सेवंते तदभावे हि तत्क्रिया । ब्राह्मणानामधिष्ठानात्पृथ्वी धन्येति गीयते
लोक मूर्ती वगैरेची सेवा करतात, पण त्यांचा अभाव असला तरी ती क्रिया केली जाते; ब्राह्मणांच्या उपस्थितीमुळे पृथ्वीला धन्य म्हणतात.
तेषां पाणौ च यद्दत्तं हरिपाणौ तदर्पितम् । तेभ्यः कृतान्नमस्कारात्तिरस्कारो हि पाप्मताम्
त्यांच्या हातात दिलेलं सर्व काही हरिच्या हातात अर्पण केल्यासारखं असतं; त्यांना नमस्कार केल्याने पापाचा कलंक दूर होतो.
मुच्यते ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो विप्रवंदनात् । तस्मात्सतां समाराध्यो ब्राह्मणो विष्णुबुद्धितः
ब्राह्मणांना वंदन केल्याने ब्रह्महत्या वगैरे पापांपासून मुक्ती मिळते; म्हणून सज्जनांनी ब्राह्मणाला विष्णू मानून पूजावं.
क्षुधितस्य द्विजस्यास्ये यत्किंचिद्दीयते यदि । प्रेत्य पीपूषधाराभिः सिंचते कल्पकोटिकम्
भुकेल्या द्विजाच्या तोंडात काहीही दिलं, तर मृत्यूनंतर कोटी कल्पांपर्यंत त्याच्यावर अमृतधारा शिंपडली जाते.
द्विजतुंडं महाक्षेत्रमनूषरमकंटकम् । तत्र चेदुप्यते किंचित्कोटिकोटिफलं लभेत्
द्विजाचं तोंड हे मोठं शेत आहे, तिथे काटे किंवा अपवित्रता नाही; तिथे जे काही पेरलं, त्याचं कोटी कोटी पट फळ मिळतं.
सघृतं भोजनं चास्मै दत्त्वा कल्पं स मोदते । नानासुमिष्टमन्नं यो ददाति द्विजतुष्टये
त्याला तुपासह जेवण दिलं, तर कल्पभर तो आनंदात राहतो; जो द्विजाला तृप्त करण्यासाठी विविध स्वादिष्ट अन्न देतो—
तस्य लोका महाभोगाः कोटिकल्पांतमुक्तिदाः । ब्राह्मणं च पुरस्कृत्य ब्राह्मणेनानुकीर्तितम्
त्याला महान भोगांचे लोक मिळतात, जे कोटी कल्पांनंतरही मुक्ती देतात; ब्राह्मणाचा सन्मान करून, ब्राह्मणाने उच्चारलेलं—
पुराणं शृणुयान्नित्यं महापापदवानलम् । पुराणं सर्वतीर्थेषु तीर्थं चाधिकमुच्यते
पुराण नेहमी ऐकावं, कारण ते मोठ्या पापांचा दावानळ आहे; सर्व तीर्थांमध्ये पुराण हे श्रेष्ठ तीर्थ मानलं जातं.
यस्यैकपादश्रवणाद्धरिरेव प्रसीदति । यथा सूर्यवपुर्भूत्वा प्रकाशाय चरेद्धरिः
त्याच्या एका पादशृतीचंही श्रवण केल्याने हरि प्रसन्न होतो; जसं सूर्याचं रूप घेऊन हरि प्रकाश देण्यासाठी फिरतो—
सर्वेषां जगतामेव हरिरालोकहेतवे । तथैवांतःप्रकाशाय पुराणावयवो हरिः
सर्व जगांना प्रकाश देण्यासाठी हरि कारणीभूत आहे; त्याचप्रमाणे अंतःकरणातला प्रकाश देण्यासाठी हरि हा पुराणाचा एक भाग आहे.
विचरेदिह भूतेषु पुराणं पावनं परम् । तस्माद्यदि हरेः प्रीतेरुत्पादे धीयते मतिः
पुराण हे श्रेष्ठ पावन आहे, ते इथे सर्व जीवांमध्ये वावरतं; म्हणून जर हरिच्या प्रसन्नतेसाठी मन लावलं—
श्रोतव्यमनिशं पुंभिः पुराणं कृष्णरूपिणम् । विष्णुभक्तेन शांतेन श्रोतव्यमपि दुर्लभम्
पुराण, कृष्णरूप असलेलं, सतत लोकांनी ऐकावं; विष्णूभक्त शांत असला तरी, ते ऐकणं दुर्मिळच आहे.
पुराणाख्यानममलममलीकरणं परम् । यस्मिन्वेदार्थमाहृत्य हरिणा व्यासरूपिणा
पुराणाचं कथन हे निर्मळ आणि अत्यंत पावन आहे; ज्यात व्यासरूप हरिने वेदांचा अर्थ एकत्र केला आहे.
पुराणं निर्मितं विप्र तस्मात्तत्परमो भवेत् । पुराणे निश्चितो धर्मो धर्मश्च केशवः स्वयम्
हे ब्राह्मण, हे पुराण या कारणासाठी रचले गेले आहे; म्हणून ते सर्वश्रेष्ठ आहे. पुराणात धर्म निश्चित केला आहे आणि तो धर्म म्हणजेच केशव आहे.
तस्मात्कृते पुराणे हि श्रुते विष्णुर्भवेदिति । साक्षात्स्वयं हरिर्विप्रः पुराणं च तथाविधम्
म्हणूनच, हे म्हणतात की तयार केलेल्या आणि ऐकलेल्या पुराणात विष्णू स्वतः आहे; हे ब्राह्मण, अशा पुराणात हरि प्रत्यक्षपणे वास करतो.
एतयोः संगमासाद्य हरिरेव भेवन्नरः । तथा गंगांबुसेकेन नाशयेत्किल्बिषं स्वकम्
या दोघांचा — हरि आणि पुराणाचा — संग मिळाल्यावर माणूस हरिच होतो; तसेच गंगाजळात स्नान केल्याने आपले पाप नाहीसे होते.
केशवो द्रवरूपेण पापात्तारयते महीम् । वैष्णवो विष्णुभजनस्याकांक्षी यदि वर्तते
केशव द्रवरूपाने पापांपासून पृथ्वीचे रक्षण करतो; जर एखादा विष्णूभक्त विष्णूची उपासना करायची इच्छा धरतो, तर त्याने तसेच वागावे.
गंगांबुसेकममलममलीकरणं चरेत् । विष्णुभक्तिप्रदा देवी गंगा भुवि च गीयते
त्याने गंगाजळाने शुद्ध आणि पवित्र स्नान करावे; गंगा देवी पृथ्वीवर विष्णूभक्ती देणारी म्हणून गौरवली जाते.
विष्णुरूपा हि सा गंगा लोकविस्तारकारिणी
खरंतर, ती गंगा म्हणजेच विष्णूचे रूप आहे, जी सर्व लोकांचा विस्तार करणारी आहे.
ब्राह्मणेषु पुराणेषु गंगायां गोषु पिप्पले । नारायणधिया पुंभिर्भक्तिः कार्या ह्यहैतुकी
ब्राह्मण, पुराणे, गंगा, गायी आणि पिंपळ या सर्वांत, नारायणाचा विचार करून, माणसांनी निःस्वार्थ भक्ती करावी.
प्रत्यक्षविष्णुरूपा हि तत्वज्ञैर्निश्चिता अमी । तस्मात्सततमभ्यर्च्या विष्णुभक्त्यभिलाषिणा
हे सर्व ज्ञानी लोकांनी प्रत्यक्ष विष्णूचे रूप म्हणून ओळखले आहेत; म्हणून, जे विष्णूभक्तीची इच्छा धरतात त्यांनी नेहमी त्यांची पूजा करावी.
विष्णौ भक्तिं विना नॄणां निष्फलं जन्म उच्यते । कलिकालपयोराशिं पापग्राहसमाकुलम्
विष्णूभक्तीशिवाय माणसाचा जन्म व्यर्थ मानला जातो; कलियुगाचा सागर पापरूपी मगरांनी भरलेला आहे.
विषयामज्जनावर्तं दुर्बोधफेनिलं परम् । महादुष्टजनव्याल महाभीमं भयानकम्
तो विषयांच्या आसक्तीचा भोवरा आहे, समजायला फार कठीण, मोठ्या फेसाळणारा, दुष्ट लोकांच्या सर्पांनी भरलेला, अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक आहे.