तावद्विद्या प्रभवति तावज्ज्ञानं प्रवर्तते । तावत्सुनिर्मला मेधा सर्वशास्त्रविधारिणी
जोवर हे नाही, तोवरच विद्या टिकते, ज्ञान वाढतं, आणि सर्व शास्त्रांचं पालन करणारी निर्मळ बुद्धी राहते.
तावज्जपस्तपस्तावत्तावतीर्थनिषेवणम् । तावच्च गुरुशुश्रूषा तावद्धि तरणे मतिः
तोवरच जप, तप, तीर्थयात्रा, गुरूची सेवा आणि संसारातून पार जाण्याची इच्छा टिकून राहते.
तावत्प्रबोधो भवति विवेकस्तावदेव हि । तावत्सतां संगरुचिस्तावत्पौराणलालसा
तोवरच जागृती होते, विवेक राहतो, सज्जनांच्या संगाची इच्छा असते आणि पुराणांची ओढही टिकते.
यावत्सीमंतिनी लोलनयनांदोलनं नहि । जनोपरि पतेद्विप्राः सर्वधर्मविलोपनम्
हे द्विजांनो, जोपर्यंत स्त्रीच्या चंचल डोळ्यांची नजर लोकांवर पडत नाही, तोपर्यंत सर्व धर्मांचा नाश होत नाही.
तत्र ये हरिपादाब्जमधुलेशप्रसादिताः । तेषां न नारीलोलाक्षिक्षेपणं हि प्रभुर्भवेत्
जे हरिच्या कमळपदांच्या मधाने प्रसन्न झाले आहेत, त्यांच्यावर स्त्रीच्या चंचल नजरेचा काहीही परिणाम होत नाही.
जन्मजन्म हृषीकेश सेवनं यैः कृतं द्विजाः । द्विजे दत्तं हुतं वह्नौ विरतिस्तत्र तत्र हि
हे द्विजांनो, ज्यांनी जन्मोजन्मी हृषीकेशाची सेवा केली, द्विजांना दान दिलं, अग्नीत होम केला आणि सर्वत्र विरक्ती पाळली—
नारीणां किल किं नाम सौंदर्य्यं परिचक्षते । भूषणानां च वस्त्राणां चाकचक्यं तदुच्यते
स्त्रियांचं सौंदर्य म्हणतात ते नेमकं काय? ते फक्त दागिने आणि वस्त्रांनीच दिसतं असं सांगितलं जातं.
स्नेहात्मज्ञानरहितं नारीरूपं कुतः स्मृतम् । पूयमूत्रपुरीषासृक्त्वङ्मेदोस्थिवसान्वितम्
माया आणि आत्मज्ञान नसलेल्या स्त्रीरूपाला सुंदर कसं म्हणावं? ते तर पूय, मूत्र, विष्ठा, रक्त, त्वचा, मेद, दात आणि मज्जा यांनी बनलेलं आहे.
कलेवरं हि तन्नाम कुतः सौंदर्य्यमत्र हि । तदेवं पृथगाचिंत्य स्पृष्ट्वा स्नात्वा शुचिर्भवेत्
त्या देहाला सुंदर कसं म्हणावं? म्हणून वेगळं विचार करून, त्याला स्पर्श केल्यावर स्नान करून शुद्ध व्हावं.
तैः संहितं शंरीरं हि दृश्यते सुंदरं जनैः । अहोतिदुर्दशा नॄणां दुर्दैव घटिता द्विजाः
त्या वस्तूंनी एकत्र झाल्यावर तो देह लोकांना सुंदर वाटतो; पण हे द्विजांनो, हेच माणसांचं मोठं दुर्दैव आहे, जे त्यांच्या नशिबाने घडतं.
कुचावृतेंगे पुरुषो नारी बुद्ध्वा प्रवर्त्तते । का नारी वा पुमान्को वा विचारे सति किंचन
स्त्रीचं शरीर स्तनांनी झाकलेलं पाहून पुरुष तसंच वागतो; पण नीट विचार केला तर, स्त्री कोण आणि पुरुष कोण, काहीच उरत नाही.
तस्मात्सर्वात्मना साधुर्नारीसंगं विवर्जयेत् । को नाम नारीमासाद्य सिद्धिं प्राप्नोति भूतले
म्हणून सज्जनांनी स्त्रीसंग पूर्णपणे टाळावा; कारण कोण स्त्रीच्या संगाने या पृथ्वीवर सिद्धी मिळवतो?
कामिनी कामिनीसंगि संगमित्यपि संत्यजेत् । तत्संगाद्रौरवमिति साक्षादेव प्रतीयते
कामुक स्त्री आणि तिच्या संगतीत असणाऱ्यांचा संगही सोडावा; कारण त्या संगातूनच थेट दुःख मिळतं, हे प्रत्यक्ष दिसतं.
अज्ञानाल्लोलुपा लोकास्तत्र दैवेन वंचिताः । साक्षान्नरककुंडेस्मिन्नारीयोनौ पचेन्नरः
अज्ञान आणि लोभामुळे लोक तिथे नशिबाने फसवले जातात; स्त्रीच्या गर्भात पुरुष जणू नरकाच्या कढईत शिजतो.
यत एवागतः पृथ्व्यां तस्मिन्नेव पुना रमेत् । यतः प्रसरते नित्यं मूत्रं रेतो मलोत्थितम्
जसा माणूस पृथ्वीवर येतो, तसाच तो पुन्हा त्याच ठिकाणी रमतो, जिथून नेहमी मूत्र, वीर्य आणि इतर अशुद्ध पदार्थ निर्माण होतात.
तत्रैव रमते लोकः कस्तस्मादशुचिर्भवेत् । तत्रातिकष्टं लोकेस्मिन्नहो दैवविडंबना
म्हणूनच लोक तिथेच आनंद घेतात—मग कोण शुद्ध राहील? खरंच, या जगात नशीबाची थट्टा किती मोठी आहे!
पुनः पुना रमेत्तत्र अहो निस्त्रपता नृणाम् । तस्माद्विचारयेद्धीमान्नारीदोषगणान्बहून्
पुन्हा पुन्हा तिथेच रमणं—अहो, माणसांची निर्लज्जता किती! म्हणून, शहाण्याने स्त्रियांचे अनेक दोष नीट विचारात घ्यावेत.
मैथुनाद्बलहानिः स्यान्निद्राति तरुणायते । निद्रयापहृतज्ञानः स्वल्पायुर्जायते नरः
मैथुनामुळे ताकद कमी होते; झोप वाढते आणि तारुण्य ओसरते; झोपेमुळे ज्ञान हरवते आणि मनुष्याचे आयुष्य थोडके होते.
तस्मात्प्रयत्नतो धीमान्नारीं मृत्युमिवात्मनः । पश्येद्गोविंदपादाब्जे मनो वै रमयेद्बुधः
म्हणून, शहाण्याने स्त्रीला स्वतःसाठी मृत्यूसारखीच समजावं, आणि ज्ञानी माणसाने आपलं मन गोविंदाच्या चरणांमध्ये लावावं.
इहामुत्र सुखं तद्धि गोविंदपदसेवनम् । विहाय को महामूढो नारीपादं हि सेवते
इथे आणि पुढच्या जन्मातही, खरा आनंद गोविंदाच्या चरणांची सेवा करण्यातच आहे; हे सोडून, कोण मोठा मूर्ख स्त्रीच्या पायांची सेवा करील?
जनार्द्दनांघ्रिसेवा हि ह्यपुनर्भवदायिनी । नारीणां योनिसेवा हि योनिसंकटकारिणी
जनार्दनाच्या चरणांची सेवा माणसाला पुन्हा जन्म मिळू नये असं फळ देते; पण स्त्रीच्या योनीची सेवा केल्याने फक्त गर्भातील दुःखच मिळतं.
पुनःपुनः पतेद्योनौ यंत्रनिष्पाचितो यथा । पुनस्तामेवाभिलषेद्विद्यादस्य विडंबनम्
माणूस पुन्हा पुन्हा गर्भात पडतो, जणू काही यंत्राने दाबला जातो; तरीही त्यालाच पुन्हा इच्छा करतो—हेच नशीबाची थट्टा आहे, हे समजावं.
ऊर्ध्वबाहुरहं वच्मि शृणु मे परमं वचः । गोविंदे धेहि हृदयं न योनौ यातनाजुषि
मी हात वर करून सांगतो—माझं श्रेष्ठ वचन ऐक: आपलं हृदय गोविंदामध्ये ठेव, यातना देणाऱ्या योनीमध्ये नाही.
नारीसंगं परित्यज्य यश्चापि परिवर्त्तते । पदेपदेश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः
जो कोणी स्त्रीसंग सोडून वागतो, त्याला प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं.
कुलांगना दैवयोगादूढा यदि नृणां सती । पुत्रमुत्पाद्य यस्तत्र तत्संगं परिवर्जयेत्
देवाच्या इच्छेने जर कुळवती स्त्री एखाद्या पुरुषाशी लग्न करून पुत्राला जन्म देते, तर त्याने तिच्यासोबतचा संबंध सोडावा.
तस्य तुष्टो जगन्नाथो भवत्येव न संशयः । नारीसंगो हि धर्मज्ञैरसत्संगः प्रकीर्त्यते
अशा माणसावर जगन्नाथ प्रसन्न होतो—यात शंका नाही; कारण शहाण्यांच्या मते स्त्रीसंग म्हणजे वाईट संगतच आहे.
तस्मिन्सति हरौ भक्तिः सुदृढा नैव जायते । सर्वसंगं परित्यज्य हरौ भक्तिं समाचरेत्
तोपर्यंत, हरिप्रती दृढ भक्ती निर्माण होत नाही; सर्व संगत सोडून, हरिप्रती भक्ती करावी.
हरिभक्तिश्च लोकेत्र दुर्ल्लभा हि मता मम । हरौ यस्य भवेद्भक्तिः स कृतार्थो न संशयः
हरिप्रती भक्ती या आणि पुढच्या जन्मातही फार दुर्मिळ आहे, असं मला वाटतं; ज्याच्याकडे हरिप्रती भक्ती आहे, तो खऱ्या अर्थाने कृतार्थ आहे, यात शंका नाही.
तत्तदेवाचरेत्कर्म हरिः प्रीणाति येन हि । तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं जगत्
ज्या कृतींनी हरि प्रसन्न होतो, त्या कृतीच कराव्यात; तो समाधानी झाला की, सगळं जग समाधानी होतं—तो प्रसन्न झाला की, जगही प्रसन्न होतं.
हरौ भक्तिं विना नॄणां वृथा जन्म प्रकीर्तितम् । ब्रह्मेशादि सुरा यस्य यजंते प्रीतिहेतवे
हरिप्रती भक्ती नसल्यास, माणसाचा जन्म व्यर्थच समजला जातो; अगदी ब्रह्मा, शंकर आणि देवताही त्याच्या प्रेमासाठी त्याची पूजा करतात.