संध्यासूक्तिविशेषेण चिंतयेन्नित्यमीश्वरम् । कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम्
संध्याकाळच्या विशेष मंत्रांनी, नेहमी परमेश्वराचे चिंतन करावे; हृदयाच्या कमळात 'विश्व' नावाच्या, सर्व जगाचा आधार असलेल्या त्या परमात्म्याला स्थिर करावे.
आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसः स्थितम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमानंदं ज्योतिरव्ययम्
सर्व प्राण्यांमध्ये अंधारापलीकडे असलेल्या, सर्वांचा आधार असलेल्या, न दिसणाऱ्या, आनंदमय आणि अविनाशी प्रकाशरूप आत्म्याचे ध्यान करावे.
प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम् । तदंतं सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम्
प्रधान आणि पुरुष यांपलीकडे, आकाश, अग्नी आणि मंगल यांपलीकडे, सर्व सृष्टीचा शेवट, सर्वांचा ईश्वर, ब्रह्मरूप असलेला तोच आहे.
ॐकारांतेथवात्मानं समाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्
किंवा, ‘ॐ’ या अक्षराच्या शेवटी स्वतःला परमात्म्यात एकरूप करून, आकाशाच्या मध्यभागी असलेल्या ईश्वराचे, सर्वांचे अधिपती, ध्यान करावे.
कारणं सर्वभावानामानंदैकसमाश्रयम् । पुराणपुरुषं विष्णुं ध्यायन्मुच्येत बंधनात्
सर्व सृष्टीचे कारण, एकमेव आनंदाचे आश्रयस्थान, प्राचीन पुरुष विष्णू यांचे ध्यान करावे; असे ध्यान केल्याने बंधनातून मुक्ती मिळते.
यद्वा गुहादौ प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । विचिंत्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्
किंवा, हृदयाच्या गुहेत, प्रकृतीमध्ये, जगाला मोहात टाकणाऱ्या त्या ठिकाणी, सर्व सृष्टीचे एकमेव कारण असलेल्या परम आकाशाचे चिंतन करावे.
जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनंदं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यंति मुमुक्षवः
ज्यात सर्व प्राण्यांचे जीवन आहे, जिथे जग विलीन होते, ब्रह्माचा सूक्ष्म आनंद, जो मुक्तीची इच्छा करणाऱ्यांना दिसतो, त्याचे ध्यान करावे.
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनंतं सत्यमीशानं विचिंत्यासीत वाग्यतः
त्या मध्ये केवळ ज्ञानस्वरूप, अनंत, सत्य, ईश्वर असे ब्रह्म स्थित आहे; असे चिंतन करून, बोलण्यात संयम ठेवून स्थिर राहावे.
गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योवतिष्ठेत्सदानेन सोश्नुते योगमैश्वरम्
हे ज्ञान, सर्वांत गूढ, यतींसाठी सांगितले आहे; जो नेहमी यामध्ये स्थित राहतो, तो ऐश्वर्ययुक्त योग प्राप्त करतो.
तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बंधनात्
म्हणून, नेहमी ज्ञानात रममाण राहून, आत्मविद्येला प्राधान्य देऊन, ब्रह्मज्ञानाचा अभ्यास करावा, ज्यामुळे बंधनातून मुक्ती मिळते.
मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनंदमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम्
आपण स्वतःला सर्वांपासून वेगळा, एकटा असं समजून, मग त्या सर्वोच्च, आनंदमय, नाश न होणाऱ्या आणि ज्ञानस्वरूप परमात्म्याचं ध्यान करावं.
यस्माद्भवंति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति
ज्याच्यापासून सर्व जीव निर्माण होतात, आणि ज्याला ओळखल्यावर पुन्हा या जगात जन्म घ्यावा लागत नाही, तोच परमेश्वर, सर्वांचा देव, सर्वांच्या पलीकडे उभा आहे.
यदंतरे तद्गमनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । य इदं स्वपरोक्षस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः
जे आपल्या अंतर्यामध्ये आहे, जिथे आपल्याला जावं लागतं, तेच शाश्वत, मंगल आणि न बदलणारं आहे. जो हे प्रत्यक्ष अनुभवतो, तोच देव, महेश्वर होतो.
व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवायं व्रतानि च । एकैकातिक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते
भिक्षूंना ज्या व्रतांचं पालन करावं लागतं, आणि इथल्या या व्रतांचंही, त्यातील प्रत्येक उल्लंघनासाठी तितकंच प्रायश्चित्त सांगितलं आहे.
उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्य्यात्सांतपनं शुचिः
कोणी पुरुष वासनेने स्त्रीकडे गेला, तर त्याने एकाग्र मनाने, शुद्धतेने, प्राणायामासह सां तपन व्रताचं प्रायश्चित्त घ्यावं.
ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतंद्रितः
त्याने मग मनावर नियंत्रण ठेवून कठीण व्रत पाळावं, आणि पुन्हा आपल्या आश्रमात परत जाऊन, भिक्षुने आळशी न होता जीवन जगावं.
न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यः प्रसंगो ह्येष दारुणः
ज्ञानी लोक म्हणतात, की धर्मासाठी बोललेलं असत्य पाप करत नाही; तरीही असं वागणं टाळावं, कारण अशी सवय फारच भयंकर आहे.
एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना
एक रात्र उपवास आणि शंभर प्राणायाम — हे प्रायश्चित्त सांगितलं आहे त्या यतीसाठी, ज्याने धर्माच्या इच्छेने असत्य बोललं असेल.
परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः
सर्वात मोठ्या संकटातही, दुसऱ्याचं चोरू नये; कारण स्मृतीनुसार, चोरीपेक्षा मोठं अधर्म काहीच नाही.
हिंसा चैवापरा तृष्णा याच्ञात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः २७ द्रविण। स तस्य हरते प्राणान्यो यस्य हरते धनम् । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः
हिंसा, अतृप्त इच्छा आणि भीक मागणं — हे आत्मज्ञान नष्ट करतात; जे धन म्हणतात, ते सर्व बाहेर फिरणारे प्राण आहेत. जो दुसऱ्याचं धन घेतो, तो त्याचे प्राणच घेतो; असं केल्यावर, तो वाईट मनाचा, व्रतभ्रष्ट होतो.
भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद्भिक्षुरतंद्रितः । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्
पुन्हा पश्चात्ताप आल्यावर, भिक्षूने आळशी न होता जीवन जगावं; पण जर भिक्षूने अचानक हिंसा केली—
कुर्यात्कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चांद्रायणमथापि वा । स्कंदेतेंद्रियदौर्बल्यात्स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि
त्याने अतिशय कठीण व्रत किंवा चांद्रायण व्रत करावं; आणि जर इंद्रियांच्या दुर्बलतेमुळे, यती स्त्रीला पाहून चळवळला—
तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कंदे त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामशतं बुधाः
त्याने सोळा प्राणायाम करावेत; जर दिवसाच्या वेळी असं झालं, तर तीन रात्र उपवास करावा, आणि ज्ञानी लोक शंभर प्राणायाम सांगतात.
एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्
एकाच ठिकाणचं अन्न, मध, मांस किंवा नव्या श्राद्धाचं अन्न खाल्लं, किंवा मीठ थेट घेतलं, तर प्रजापत्य प्रायश्चित्त शुद्धीसाठी सांगितलं आहे.
ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्
जो नेहमी ध्यानात मग्न असतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होतात; म्हणून नारायणाचं ध्यान करून, त्याच्याच ध्यानात मन लावावं.
यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम् । योंतरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः
ब्रह्माचं जे परम तेज आहे, जे अक्षर, न बदलणारं, आणि अंतर्यामी परमात्म्यात प्रवेशलेलं आहे, तेच परम ब्रह्म, तोच महेश्वर ओळखावा.
एष देवो महादेवः केवलः परमं शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदा नित्यं परं पदम्
हा देव, महादेव, एकमेव, सर्वोच्च आणि मंगल आहे; तेच अक्षय, अद्वितीय, आणि तेच नित्य, परम स्थान आहे.
तस्मान्महीयते देवे स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगात्परे तत्वे महादेवस्ततः स्मृतः
म्हणून हा देव आपल्या ज्ञानरूप धामात पूजला जातो; आत्म्याशी एकरूप होऊन, त्या सर्वोच्च सत्यात, तो महादेव म्हणून ओळखला जातो.
नान्यं देवं महादेवाद्व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्
जो महादेवांशिवाय दुसरा कोणताही देव पाहत नाही, आणि ज्याने त्यांनाच आपला आत्मा मानून त्यांचा पाठपुरावा केला, तोच परमपदाला पोहोचतो.
मन्यंते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यंति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः
जे लोक आपला आत्मा परमेश्वरापासून वेगळा आहे असे समजतात, त्यांना तो देव दिसत नाही; त्यांच्या सर्व प्रयत्नांचा काहीही उपयोग होत नाही.