द्राक्षेक्षुवाटिकापूगनागकेसरचंपकम् । खेलत्करभसारंगं नृत्यत्केकिकुलं नृपः
तेथे द्राक्षांची वेल, ऊसाची बाग, पान, नाग, केशर आणि चंपकाची झाडे होती, खेळणारे हत्तीचे पिल्लू आणि हरिण, तसेच नाचणाऱ्या मोरांच्या टोळ्या होत्या.
प्रणिपत्य द्विजन्मानमुटजाभ्यंतरस्थितम् । पप्रच्छ परया भक्त्या मुक्तसंसारवासनात्
राजा झोपडीच्या आत असलेल्या त्या द्विजाला नमस्कार करून, संसाराच्या आसक्तीपासून मुक्त होऊन, मोठ्या भक्तीने त्याला विचारू लागला.
तुरगो निरगात्स्वर्गं हेतुना केन मे वद । इत्याकर्ण्य वचो राज्ञो द्विजन्मा वाचमूचिवान्
"माझा घोडा स्वर्गात कसा गेला, हे मला सांग," असे राजाचे बोल ऐकून, त्या द्विजाने उत्तर दिले.
कालेन बहुना प्रेत्य तत्पापात्तुरगोऽभवत् । अथ पंचदशाध्यायश्लोकार्द्धं लिखितं क्वचित्
खूप काळानंतर, पूर्वीच्या पापामुळे तो घोडा म्हणून जन्माला आला; पण कुठेतरी गीतेच्या पंधराव्या अध्यायातील अर्धा श्लोक लिहिला गेला होता.
ततो वाचयतः श्रुत्वा निरगात्तुरगो दिवम् । ततः समागतैस्तत्र परिवारजनैर्वृतः
मग, तू तो वाचला आणि ऐकला, तेव्हा घोडा स्वर्गात गेला; नंतर तेथे त्याच्या सेवकांनी त्याला वेढले.
प्रणिपत्य द्विजन्मानं हृष्टरोमा विनिर्गतः । पत्रं तदेव लिखितं गीतापंचदशाक्षरम्
त्या द्विजाला नमस्कार करून, अंगावर रोमांच उभे राहिलेले राजा, गीतेच्या पंधराव्या अध्यायाचे अक्षर असलेला तोच पत्ता घेऊन निघून गेला.
वाचयन्स महीपालो हर्षसंफुल्ललोचनः । अभिषिच्य निजं पुत्रं मंत्रविन्मंत्रिभिः समम्
राजा, आनंदाने डोळे फुलून, तो श्लोक वाचू लागला; मग मंत्र्यांसह आणि पुरोहितांसह आपल्या मुलाला राज्याभिषेक केला.
सिंहासने सिंहबलं मुक्तिमाप विशुद्धधीः
सिंहासानावर सिंहासारख्या पुत्राला बसवून, निर्मळ मनाचा राजा मुक्तीला पोहोचला.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे, श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील गीतेच्या माहात्म्याच्या विभागात पंचावन्न हजार श्लोकांच्या संहितेतील एकशे नव्वदावा अध्याय संपला.
शिवशर्मोवाच- विष्णुशर्मंस्ततो वैश्यः शरभः सह भार्यया । नीत्वा पूजोपकरणं ययौ श्रीचंडिकालयम्
शिवशर्मा म्हणाला: मग विष्णुशर्मा नावाचा वैश्य आणि त्याची पत्नी शरभा, पूजा करण्यासाठी लागणारी सामग्री घेऊन, श्रीचंडिकेच्या मंदिरात गेले.
तत्र तौविधिवत्स्नात्वा सुमनो धूपदीपकैः । आनर्चतुर्भक्तियुक्तौ चंडिकां पुत्रकाम्यया
तेथे त्यांनी विधिप्रमाणे स्नान करून, फुलं, धूप आणि दिव्यांनी चंडिकेची भक्तीभावाने, पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने पूजा केली.
श्रद्धया पूजिता ताभ्यां दिनैः सप्तभिरंबिका । उवाच वाचा प्रत्यक्षं भूत्वा विशदमानसा
त्या दोघांनी श्रद्धेने सात दिवस अंबिकेची पूजा केली. मग अंबिका प्रत्यक्ष प्रकट होऊन, निर्मळ मनाने त्यांच्याशी बोलली.
पार्वत्युवाच- भो भो वैश्य प्रसन्नास्मि भक्त्या सुदृढया तव । ददामि पुत्रं ते साधो यदर्थे यत्नवानसि
पार्वती म्हणाली — 'अरे वैश्य, तुझ्या दृढ भक्तीमुळे मी तृप्त झाले आहे. तू ज्या हेतूने इतका प्रयत्न केलास, तो पुत्र मी तुला देईन.'
गच्छ त्वं मा विलंबस्व वनमैद्रं च खांडवम् । तत्र तीर्थं महापुण्यमिंद्रप्रस्थाख्यमुत्तमम्
तू उशीर करू नकोस, इंद्रवन आणि खांडव या जंगलात जा. तिथे इंद्रप्रस्थ नावाचं उत्तम, पुण्यवान तीर्थ आहे.
निगमोद्बोधकं तत्र तीर्थं निखिलकामदम् । बृहस्पतिकृतं तत्र स्नाहि त्वं सुतवांछया
तिथे वेदांना जागृत करणारे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारे, बृहस्पतीने केलेले तीर्थ आहे. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने तिथे स्नान कर.
भविष्यति सुतस्तात तव स्नानेन तत्र हि । तत्र स्नात्वा मयाप्यंग लब्धः स्कंदः सुरारिहा
तिथे स्नान केल्यावर तुला नक्कीच पुत्र होईल. मी सुद्धा तिथे स्नान करून, देवदुश्मनांचा संहार करणारा स्कंद प्राप्त केला.
शिवशर्मोवाच- इत्याकर्ण्य वचो देव्याः पिता मम सहस्त्रिया । अत्राजगाम सत्तीर्थे सस्नौ च सुतवांछया
शिवशर्मा म्हणतो — देवीचे हे वचन ऐकून, माझ्या वडिलांनी त्यांच्या पत्नीसमवेत त्या पुण्यतीर्थात जाऊन, पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने स्नान केले.
उपस्करवतीर्धेनूर्द्विजेभ्यः प्रददौ शतम् । देवान्पितॄंश्च संतर्प्य यथाविध्यत्र बुद्धिमान्
त्यांनी पात्रांसह शंभर गायी ब्राह्मणांना दिल्या आणि तिथे योग्य विधीने देव आणि पितरांचे तृप्तीपूर्वक पूजन केले.
सप्तरात्रमुषित्वा तु दंपती यतमानसौ । जग्मतुः स्वगृहानिष्टलाभोत्फुल्लमुखांबुजौ
सप्तरात्र तिथे राहून, त्या दोघांनी मनापासून प्रयत्न केला आणि इच्छित फल मिळाल्याने आनंदाने फुललेल्या चेहऱ्यांनी आपल्या घरी परतले.
तस्मिन्नेवाभवद्गर्भो मासि मातुर्ममान्वहम् । व्यतीते नवमे मासि जातोऽहं दशमे शुभे
त्याच वर्षी माझ्या आईच्या पोटी गर्भ राहिला. नऊ महिने पूर्ण झाल्यावर, शुभ अशा दहाव्या महिन्यात माझा जन्म झाला.
विष्णुशर्मन्यदुक्तं ते पुरावृत्तमिदं मया । दशाब्दद्वयमेवैतच्छ्रुतं सर्वं पितुर्मुखात्
विष्णुशर्म्याने तुला सांगितलेली ही पूर्वीची गोष्ट मी सांगितली. हे सर्व मी वीस वर्षांपूर्वी वडिलांच्या तोंडून ऐकले.
एकदा क्षममालोक्य गृहकर्मणि मां पिता । गृहं मामर्पयामास विश्वाद्वैराग्यमाप्नुवन्
एकदा घरकामात मी सक्षम असल्याचं पाहून, वडिलांनी मला घर सांभाळायला दिलं, कारण त्यांना संसारातून विरक्ती आली होती.
मां चोवाच स धर्मात्मा गोविंदासक्तमानसः । विनिंदन्विषयासक्तिं विष्णुभक्तिं स्तुवन्मुहुः
ते धर्मात्मा, गोविंदभक्त वडील मला म्हणाले — विषयांची आसक्ती निंदून, वारंवार विष्णूभक्तीचे महत्त्व सांगू लागले.
पितोवाच- सुमते वार्द्धकं प्राप्तं पलिताश्चिकुरा मम । गोविंदचरणांभोजं सेविष्ये साधुसेवितम्
वडील म्हणाले — 'सुमते, आता माझं वार्धक्य आलं आहे, केस पांढरे झाले आहेत. आता मी साधूंनी ज्या गोविंदाच्या चरणकमळांची सेवा केली, तीच सेवा करीन.'
तत्सैवया भवेत्स्वच्छं मनो यस्य च सुस्थिरम् । स पुमानात्मसंतुष्टो न किंचिदभिवांछति
त्या सेवेने ज्याचं मन निर्मळ आणि स्थिर होतं, तो पुरुष स्वतःमध्ये समाधानी राहतो आणि काहीच इच्छा ठेवत नाही.
निष्कामः सुखदुःखाभ्यां भुंजन्सुकृतदुष्कृते । प्राकृते तत्समाप्तौ च त्यजन्देहं भवत्यजः
जो मनुष्य इच्छा न ठेवता सुख-दुःख अनुभवतो, पुण्यापापाचा भोग घेतो आणि शेवटी शरीर सोडतो, तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यात अडकत नाही.
तां वद्द्रव्यं गुणसुखं यावत्प्राप्तं न चित्सुखम् । तत्प्राप्तौ तद्भवेत्तुच्छं सुधाया इव तक्रकम्
ज्यावेळी मनुष्याला केवळ धन, गुण किंवा इंद्रियसुख मिळतं, तेव्हा त्याला आत्मानंद मिळत नाही. पण जेव्हा आत्मानंद मिळतो, तेव्हा बाकी सर्व अगदी तुच्छ वाटू लागतं, जसं अमृतासमोर ताक.
हरेर्मायाबलवतीयं मोहयति देहिनम् । हितानि तं न जानाति स यथा मदिरामदः
हरिच्या मायेला मोठं सामर्थ्य आहे; ती देहधारकाला मोहात पाडते. त्यामुळे तो आपल्यासाठी काय हितकारक आहे, हे ओळखू शकत नाही, जसं मद्यप्राशनाने माणूस ओळखत नाही.
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च विद्ययाविद्यया च सः । करोति स्वेच्छया काले बाललीलो हि स प्रभुः
तो प्रभू आपल्या इच्छेने आणि योग्य वेळी प्रवृत्ती, निवृत्ती, ज्ञान आणि अज्ञान निर्माण करतो; कारण तो बालकासारखा खेळ करतो.
वेदोदितं यदा कर्म क्रियते फलमिच्छता । प्रवृत्तिं सा परा तात तेषामर्पणमीश्वरे
जेव्हा कोणी वेदांनी सांगितलेले कर्म फळाची इच्छा ठेवून करतो, तेव्हा ती श्रेष्ठ प्रवृत्ती समजली जाते, आणि ती परमेश्वराला अर्पण केली जाते.