इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे वानप्रस्थाश्रमाचारधर्मो नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या स्वर्गखंडातील 'वानप्रस्थाश्रमधर्म' नावाचा अठ्ठावन्नवा अध्याय समाप्त झाला.
व्यास उवाच- एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः । चतुर्थं चायुषो भागं संन्यासेन नयेत्क्रमात्
व्यास म्हणाले— अशा प्रकारे वानप्रस्थाश्रमात आयुष्याचा तिसरा भाग घालवल्यानंतर, चौथा भाग क्रमाने संन्यासाने व्यतीत करावा.
अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शांतो ब्रह्मविद्यापरायणः
आपले अग्नी स्वतःमध्ये स्थापन करून, द्विजाने संन्यासी व्हावे; योगाभ्यासात रमावे, शांत राहावे आणि ब्रह्मविद्येत मन लावावे.
यदा मनसि संपन्नं वैराग्यं सर्ववस्तुषु । तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद्विपर्यये
जेव्हा सर्व वस्तूंमध्ये विरक्ती मनात निर्माण होते, तेव्हा त्याने संन्यासाची इच्छा करावी; अन्यथा, तो पतित होईल.
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः । दांतः शुक्लकषायोसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
प्राजापत्य आणि आग्नेय यज्ञ करून किंवा पुन्हा संयमी राहून, पांढरे किंवा भगवे वस्त्र परिधान करून, त्याने ब्रह्माश्रमाचा आश्रय घ्यावा.
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनोऽपरे । कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
काही जण ज्ञानसंन्यासी, काही वेदसंन्यासी आणि काही कर्मसंन्यासी असे तीन प्रकार सांगितले आहेत.
यः सर्वत्र विनिर्मुक्तो निर्द्वंद्वश्चैव निर्भयः । प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी आत्मन्येव व्यवस्थितः
जो सर्व बंधनांपासून मुक्त आहे, द्वंद्वांपासून दूर आणि निर्भय आहे, तो ज्ञानसंन्यासी म्हणून ओळखला जातो आणि तो स्वतःमध्येच स्थिर असतो.
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशीर्निष्परिग्रहः । प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेंद्रियः
जो नेहमी वेदांचा अभ्यास करतो, इच्छाशून्य आणि निष्कामी आहे, तो वेदसंन्यासी म्हणून ओळखला जातो; तो मुक्तीची इच्छा करणारा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारा असतो.
यस्त्वग्निमात्मसाकृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः । ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
जो द्विज अग्नीला स्वतःचे रूप मानतो आणि ब्रह्मार्पणात मन लावतो, तो कर्मसंन्यासी म्हणून ओळखावा; तो महायज्ञात तत्पर असतो.
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः । न तस्य विद्यते कार्यं न लिंगं वा विपश्चितः
या तिघांमध्ये ज्ञानी श्रेष्ठ मानला जातो; त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्य किंवा बाह्य चिन्ह राहत नाही, कारण तो ज्ञानी असतो.
निर्ममो निर्भयः शांतो निर्द्वंद्वः पर्णभोजनः । जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
तो निरमम, निर्भय, शांत, द्वंद्वांपासून मुक्त, पानांचे अन्न खाणारा, जीर्ण कौपीन घालणारा किंवा अगदी नग्न, आणि ध्यानात मग्न असावा.
ब्रह्मचारी जिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् । अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षो निराशिषः
तो ब्रह्मचारी, अन्नात संयम ठेवणारा, गावातून अन्न मिळवणारा, आत्मानंदात रमणारा, अपेक्षारहित आणि इच्छाशून्य असावा.
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह । नाभिनंदेत मरणं नाभिनंदेत जीवनम्
फक्त स्वतःच सोबती ठेवून, तो येथे सुखासाठी विहरावा; मृत्यूची इच्छा करू नये, तसेच जीवनाचीही इच्छा करू नये.
कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा । नाध्येतव्यं न वर्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन
तो आपल्या वेळेची वाट पाहावी, जसे नोकर आदेशाची वाट पाहतो; त्याने कधीही अभ्यास करू नये, काहीही वागू नये किंवा काहीही ऐकू नये.
एवं ज्ञानपरो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते । एकवासाथ वा विद्वान्कौपीनाच्छादनोपि वा
ज्ञानातच लागलेला योगी, एकच वस्त्र घालो वा फक्त कौपीन लावून राहो, तो ब्रह्माशी एकरूप होण्यास पात्र होतो.
मुंडी शिखी वाथ भवेत्त्रिदंडी निष्परिग्रहः । काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
तो डोक्यावर केस ठेवतो वा मुळीच केस नसतो, तीन काठी घेऊन, काहीही न ठेवता, नेहमी भगवे वस्त्र घालून, ध्यान आणि योगातच मग्न असतो.
ग्रामांते वृक्षमूले वा वसेद्देवालयेपि वा । समः शत्रौ तथा मित्रे तथा मानापमानयोः
तो गावाच्या टोकाला, झाडाच्या मुळाशी किंवा देवळातही राहतो; शत्रू-मित्र, मान-अपमान या सगळ्यांत तो सारखाच असतो.
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत्क्वच्चित् । यस्तु मोहेन वान्यस्मादेकान्नादी भवेद्यतिः
तो नेहमी भिक्षेवरच जगतो, कधीच एका घरातूनच अन्न घेत नाही; पण जर मोहाने एखादा यती एका घरातूनच अन्न घेतो,
न तस्य निष्कृतिः काचिद्धर्मशास्त्रेषु दृश्यते । रागद्वेषवियुक्तात्मा समलोष्टाश्मकांचनः
तर त्याला धर्मशास्त्रात कुठेही प्रायश्चित्त नाही; त्याचे मन आसक्ती व द्वेष यांपासून मुक्त असावे, माती, दगड आणि सोने यांना सारखेच समजावे.
प्राणिहिंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात्सर्वनिस्पृहः । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्
तो प्राण्यांना इजा करणे सोडतो, मौन पाळतो आणि सर्व इच्छा सोडतो; डोळ्यांनी पाहूनच पाऊल टाकतो, आणि वस्त्राने गाळूनच पाणी पितो.
सत्यपूतां वदेद्वाणीं मनःपूतं समाचरेत् । नैकत्र निवसेद्देशे वर्षाभ्योन्यत्र भिक्षुकः
तो नेहमी सत्याने शुद्ध केलेली वाणी बोलतो, मनाने शुद्ध कृती करतो; भिक्षुकाने पावसाळ्यात एकाच ठिकाणी राहू नये, दुसरीकडे जावे.
स्नात्वा शौचयुतो नित्यं कमंडलुकरः शुचिः । ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्
स्नान करून, नेहमी शुद्ध राहून, कमंडलू हातात घेऊन, तो नेहमी ब्रह्मचर्य पाळतो आणि वनवासात रमतो.
मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेंद्रियः । दंभाहंकारनिर्मुक्तो निंदापैशुन्यवर्जितः
तो मुक्तीच्या शास्त्रात मन लावतो, ब्रह्मसूत्रे जाणतो, इंद्रिये जिंकलेली असतात; दंभ व अहंकार सोडून, निंदा व चूक टाळतो.
आत्मज्ञानगुणोपेतो यदि मोक्षमवाप्नुयात् । अभ्यसेत्सततं देवं प्रणवाख्यं सनातनम्
स्वतःच्या ज्ञानाच्या गुणांनी युक्त होऊन, जर त्याने मोक्ष मिळवला, तर तो नेहमी 'प्रणव' या सनातन देवतेचे ध्यान करतो.
स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु । यज्ञोपवीती शांतात्मा कुशपाणिः समाहितः
स्नान करून, विधीने आचमन करून, तो देवळात किंवा अशा जागी शुद्ध राहतो; यज्ञोपवीत घालतो, शांतचित्त असतो, कुशा हातात घेऊन एकाग्र राहतो.
धौतकाषायवसनो तस्मिञ्छन्नतनूरुहः । अधियज्ञं ब्रह्मजपेदाधिदैविकमेव च
धुतलेले भगवे वस्त्र घालतो, अंगावरील केस झाकलेले असतात; तो यज्ञासाठी ब्रह्माचा जप करतो, आणि दैवी मंत्रही म्हणतो.
आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् । पुत्रेषु चाथ निवसन्ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः
तो नेहमी आत्म्याशी संबंधित आणि वेदांताने सांगितलेले जपतो; मुलांमध्ये राहो वा ब्रह्मचारी म्हणून, तो यती म्हणजेच ऋषी असतो.
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम् । अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम्
तो नेहमी वेदांचा अभ्यास करतो; त्यामुळे तो सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो. अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि कठोर तप हे त्याचे मुख्य व्रत असते.
क्षमादया च संतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः । वेदांतज्ञाननिष्ठो वा पंचयज्ञान्समाहितः
क्षमाशीलता, दया आणि समाधान ही त्याची खास व्रते आहेत; वेदांतज्ञानात स्थिर राहतो, आणि पाच यज्ञात मन लावतो.
कुर्य्यादहरहः स्नात्वा भिक्षार्थे नैव तेन हि । होममंत्रान्जपेन्नित्यं कालेकाले समाहितः
तो दररोज स्नान करून हे सर्व करतो, कधीच भिक्षेसाठी नव्हे; नेहमी यज्ञाचे मंत्र योग्य वेळी एकाग्रतेने जपतो.