सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः । एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः
तो सर्व बाजूंनी भिक्षा स्वीकारावी, पण स्वतःची तृप्ती त्यातून करू नये. अशा रीतीने, घरातील कर्तव्ये पार पाडणारा, देव आणि पाहुण्यांची सेवा करणारा, संयमित मनाचा गृहस्थ असावा.
वर्तमानः संयतात्मा याति तत्परमं पदम् । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य गत्वारण्यं तु तत्त्ववित्
संयम राखून राहिल्यास तो त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो. पत्नीला मुलांकडे सोपवून, सत्य जाणणारा पुरुष वनात जातो.
एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः । एष वः कथितो धर्म्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः । ज्ञात्वा तु तिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद्द्विजान्
तो नेहमी एकटा, उदासीन आणि एकाग्र राहून फिरावा. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, गृहस्थांसाठी हा धर्म सांगितला आहे. हे जाणून, प्रत्येकाने नियमाने राहावे आणि तसेच आचरण करावे.
इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेदजस्रम् । समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म
अशा प्रकारे, गृहधर्माने अखंडपणे आदिम, एकमेव, सर्वशक्तिमान देवाची पूजा करावी. सर्व सृष्टीच्या मूळ कारणांना ओलांडून, तो पुरुष परम स्थितीला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
व्यास उवाच- एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्सदारः साग्निरेव च
व्यास म्हणाले — अशा प्रकारे, आयुष्याचा दुसरा भाग गृहस्थाश्रमात घालवल्यावर, तो पत्नी आणि अग्नी यांना घेऊन वानप्रस्थाश्रमात जावे.
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद्वनमथापि वा । दृष्ट्वापत्यस्य वापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
पत्नीला मुलांकडे सोपवून, किंवा नातवंडांना पाहिल्यावर, आणि शरीर वृद्धत्वाने थकले की, तो वनात जावा.
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे प्रशस्ते चोत्तरायणे । गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात्समाहितः
शुक्ल पक्षात, सकाळच्या वेळी, आणि शुभ उत्तरायणात, तो नियम पाळून, एकाग्रतेने वनात जाऊन तप करावे.
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् । यदाहारो भवेत्तेन पूजयेत्पितृदेवताः
तो रोज शुद्ध फळे आणि कंद गोळा करावे. ज्या अन्नाने उपजीविका होते, त्याच्याने पितरांची आणि देवांची पूजा करावी.
पूजयेदतिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत्सुरान् । गृहादादाय चाश्नीयादष्टौ ग्रासान्समाहितः
तो नेहमी पाहुण्यांचा सन्मान करावा, स्नान करून देवांची पूजा करावी. घरातून आणलेले अन्न, एकाग्रतेने आठ घास घ्यावे.
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् । स्वाध्यायं सर्वथा कुर्यान्नियच्छेद्वाचमन्यतः
तो नेहमी जटा ठेवावी, नखे आणि केस कापू नयेत. नेहमी स्वाध्याय करावा आणि इतर वेळी वाणीवर संयम ठेवावा.
अग्निहोत्रं च जुहुयात्पंचयज्ञान्समाचरेत् । उत्पन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
तो अग्निहोत्र यज्ञ करावा आणि पाच यज्ञ पूर्ण करावेत. मिळालेल्या शुद्ध भाज्या, कंद किंवा फळांनी हे यज्ञ करावेत.
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात्त्रिषवणं शुचिः । सर्वभूतानुकंपश्च प्रतिग्रहविवर्जितः
तो नेहमी वाघिण्याचे वस्त्र परिधान करावे, दिवसातून तीन वेळा स्नान करावे, शुद्ध राहावे, सर्व प्राण्यांवर दया ठेवावी आणि दान घेणे टाळावे.
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत नियतं द्विजः । ऋत्विष्ट्याग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि कारयेत्
द्विजांनी नियमितपणे दर्श आणि पौर्णिमास यज्ञ करावेत, तसेच ऋतूंसाठी आणि चार महिन्यांसाठी योग्य विधीने यज्ञ करावेत.
उत्तरायणं च क्रमशो दक्षिणायनमेव च । वासंतशारदैर्मेद्ध्यैरुत्पन्नैः स्वयमाहृतैः
तो उत्तरायण आणि दक्षिणायन या सूर्याच्या मार्गांचे पालन करावे. वसंत आणि शरद ऋतूतील शुद्ध फळे स्वतः गोळा करून वापरावीत.
पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक् । देवताभ्यः पितृभ्यश्च दत्त्वा मेध्यतरं हविः
तो विधीपूर्वक वेगवेगळ्या पुरोडाश आणि चरू यज्ञासाठी अर्पण करावे. देव आणि पितरांना सर्वात शुद्ध हवि द्यावे.
शेषं समुपभुंजीत लवणं च स्वयंकृतम् । वर्ज्जयेन्मद्यमांसानि भौमानि कवकानि च
शिल्लक राहिलेले अन्न तो स्वतः खावे आणि मीठही स्वतः तयार केलेलेच वापरावे. मद्य, मांस, जमिनीखालील कंद आणि कवक यांचा त्याग करावा.
भूस्तृणं शष्पकं चैव श्लेष्मातक फलानि च । न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित्
तो गवत, लहान झाडे आणि श्लेष्मातकाचे फळे खावे. नांगराने नांगरलेले, इतरांनी टाकलेले अन्न खाऊ नये.
न ग्रामजातान्यार्तोपि पुष्पाणि च फलानि च । श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत्सदा
तो गावात उगवलेली फुले किंवा फळे, कितीही गरज असली तरी, खाऊ नये. श्रावण महिन्यात नियमाने अग्नीची सेवा करावी.
न द्रुह्येत्सर्वभूतानि निर्द्वंद्वो निर्भयो भवेत् । न नक्तं किंचिदश्नीयाद्रात्रौ ध्यानपरो भवेत्
तो सर्व प्राण्यांना त्रास देऊ नये, द्वंद्वांपासून आणि भीतीपासून मुक्त असावा. रात्री काहीही खाऊ नये आणि रात्री ध्यानात मग्न राहावा.
जितेंद्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिंतकः । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
इंद्रियांवर आणि रागावर विजय मिळवावा, सत्य ज्ञानाचा विचार करावा, नेहमी ब्रह्मचर्य पाळावे आणि पत्नीचाही सहवास टाळावा.
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् । तद्व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
जो पत्नीला घेऊन वनात जाऊन इच्छेने मैथुन करतो, त्याचे व्रत भंगते आणि त्या द्विजाला प्रायश्चित्त घ्यावे लागते.
तत्र यो जायते गर्भो न स स्पृश्यो द्विजातिभिः । न हि वेदेधिकारोस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
अशा प्रकारे जो गर्भ जन्माला येतो, त्याला द्विजांनी स्पर्श करू नये; त्याला वेदाध्ययनाचा अधिकार नसतो, आणि त्याच्या वंशालाही नाही.
भूमौ शयीत सततं सावित्रीजप्यतत्परः । शरण्यः सर्वभूतानां सद्विभागपरः सदा
तो नेहमी जमिनीवर झोपावा, सावित्रीचा जप करण्यात मन लावावे, सर्व प्राण्यांना आधार द्यावा आणि नेहमी योग्य वाटणी करावी.
परिवादं मृषावादं निद्रालस्ये च वर्जयेत् । एकाग्निरनिकेतः स्यात्प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
तो निंदा, खोटे बोलणे आणि आळशी झोप टाळावी; एकच अग्नी ठेवावा, घर न ठेवता शुद्ध केलेल्या भूमीवर राहावे.
मृगैः सह चरेद्दांतस्तैः सहैव च संवसेत् । शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
तो मृगांसोबत फिरावा, त्यांच्यासोबतच राहावा आणि दगडावर किंवा गोट्यांवर शांत मनाने झोपावा.
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोपि वा । षण्मासनिचयो वापि समानिचय एव वा
तो लगेच स्नान करू शकतो, किंवा महिनाभर साठवून, सहा महिन्यांनी किंवा वर्षभर साठवूनही स्नान करू शकतो.
नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा चाहृत्य शक्तितः । चतुर्थकालको वा स्यात्किं वाप्यष्टमकालिकः
तो रात्री अन्न खाऊ शकतो, किंवा दिवसा जमेल तसे, किंवा चौथ्या किंवा आठव्या प्रहराला अन्न घेऊ शकतो.
चांद्रायणविधानैर्वा शुक्लेकृष्णे च वर्जयेत् । पक्षेपक्षे समश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्
किंवा चांद्रायण व्रताचे नियम पाळून, शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात उपवास करावा आणि पंधरवड्यातून एकदा उकडलेली ज्वारीची पेज घ्यावी.
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा । स्वाभाविकैः स्वयंशीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
किंवा तो नेहमी फक्त फुले, मुळे आणि आपोआप पडलेली फळे यावरच उपजीविका करावी, वैखानस मार्गाने राहावा.
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् । स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद्धैर्य्यमुत्सृजेत्
तो जमिनीवर लोळू शकतो किंवा एका पायावर उभा राहू शकतो; उभे किंवा बसून भटकावे, कुठेही धैर्य सोडू नये.