उदुंबरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः । तथा कृसरसंयावौ पायसापूपमेव च
उदुंबर किंवा दुधी भोपळा खाल्ला तर द्विजाचा धर्मभ्रष्ट होतो; तसंच पेज, जौचे भाकरी, दूधात शिजवलेला भात आणि तळलेले पिठाचे पदार्थही.
अनुपाकृत मांसं च देवान्नानि हवींषि च । यवागूं मातुलिगं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान्
कच्चं मांस, देवासाठीचं अन्न, यज्ञातलं हविष्य, जवाची पेज, बोर किंवा कच्ची मासळी खाऊ नये.
नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् । पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्यं तथैव च
नीप, कवठ, पिंपळ हे फळं आणि तेल काढून उरलेली पेंड, तसेच जंगली तांदूळ यांचं अन्न काळजीपूर्वक टाळावं.
रात्रौ च तिलसंबंधं प्रयत्नेन दधि त्यजेत् । नाश्नीयात्पयसा तक्रं नाभक्ष्यानुपयोजयेत्
रात्री तिळासोबत दही खाऊ नये; दूधात ताक मिसळून पिऊ नये आणि निषिद्ध अन्न कधीच खाऊ नये.
कृमिदुष्टं भावदुष्टं मृत्संसर्गं च वर्जयेत् । कृमिकीटावपन्नं च सुहृत्क्लेदं च नित्यशः
किड्यांनी खराब केलेलं, वाईट स्वभावाचं किंवा माती लागलेलं अन्न टाळावं; तसेच किडे, मुंग्या असलेलं किंवा मित्राने ओलावलेलं अन्नही.
श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चंडालावेक्षितं तथा । उदक्यया च पतितैर्गवा संघ्रातमेव च
कुत्र्याने वास घेतलेलं, चांडाळाने बनवलेलं किंवा पाहिलेलं, मासिक पाळीत असलेल्या स्त्रीने, पतिताने किंवा गायीने वास घेतलेलं अन्न नेहमीच टाळावं.
असंगतं पर्य्युषितं पर्यस्तान्नं च नित्यशः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संगतम्
एकत्र न झालेलं, शिळं किंवा उलटलेलं अन्न नेहमीच टाळावं; तसेच कावळा, कोंबडी यांनी स्पर्श केलेलं किंवा किड्यांनी खराब केलेलं अन्नही.
मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च । न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोगया
माणसाने वास घेतलेलं, कुष्ठरोग्याने स्पर्श केलेलं, मासिक पाळीत असलेल्या, वाईट वागणुकीच्या किंवा आजारी स्त्रीने दिलेलं अन्न घेऊ नये.
मलवद्वाससा वापि परवासोथ वर्जयेत् । विवत्सायाश्च गोक्षीरं मेषस्यानिर्दशस्य च
मळकट किंवा दुसऱ्याचे कपडे घातलेल्या माणसाने दिलेलं अन्न टाळावं; तसेच जिचं वासरू मेलंय अशा गायीचं दूध आणि जी मेंढी अजून दूध दिलेली नाही तिचं दूधही टाळावं.
आविकं संधिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत् । बलाकं हंसदात्यूहं कलविंकं शुकं तथा
मनू म्हणतात, मेंढीचं दूध आणि नुकत्याच वासरू दिलेल्या जनावराचं दूध पिऊ नये; तसेच बगळा, हंस, जलपक्षी, काळवीट आणि पोपट यांचं मांसही टाळावं.
कुरुरं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम् । वायसान्खंजरीटांश्च श्येनं गृध्रं तथैव च
कोरूर पक्षी, चकोर, जाळपाद, कोकिळ, कावळा, खंजरीट, घार आणि गिधाड — हे काहीही खाऊ नये.
उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतं तथा । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
घुबड, चक्रवाक, भास, पारवा, कपोत, टिटवी आणि गावातील कोंबडा — हे देखील खाऊ नयेत.
सिंहं व्याघ्रं च मार्जारं श्वानं सूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्द्दभं न च भक्षयेत्
सिंह, वाघ, मांजर, कुत्रा, डुक्कर, कोल्हा, माकड आणि गाढव — यांचे मांस खाऊ नये.
न भक्षयेत्सर्पमृगाञ्छिखिनोन्यान्वनेचरान् । जलेचरान्स्थलचरान्प्राणिनश्चेति धारणा
साप, रानातील जनावरे, मोर किंवा इतर वन्य प्राणी, तसेच पाण्यात किंवा जमिनीवर राहणारे प्राणी — यांचे मांस खाऊ नये, हीच नियम आहे.
गोधा कूर्मः शशः खड्गः सल्लकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्यान्पंचनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः
गोधा, कासव, ससा, गेंडा आणि साळींदर — हे पाच नखांचे प्राणी मनुने नेहमीच खाण्यास योग्य सांगितले आहेत.
मत्स्यान्सशल्कान्भुंजीत मांसं रौरवमेव च । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा
शेपट असलेले मासे आणि रौरव नावाच्या प्राण्याचे मांस, हे देवांना आणि ब्राह्मणांना अर्पण करूनच खावे, अन्यथा नाही.
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिंजलम् । वार्ध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनं हंसं पराजितम्
मोर, तित्तिर, कपोत, कपिंजल, गिधाड, बगळा, खाण्यायोग्य मासा, हंस आणि पराजित — हे खाण्यास चालतात.
शफरी सिंहतुंडं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणीया द्विजोत्तमाः
शफरी, सिंहतुण्ड, पाठीना आणि रोहित — हे मासे श्रेष्ठ द्विजांसाठी खाण्यास योग्य सांगितले आहेत.
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि प्रयुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
हे मांस शुद्ध करून, द्विजाच्या इच्छेने, नियमाप्रमाणे आणि प्राणांवर बेतल्यासच खावे.
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तो वा नियोगाद्यज्ञकारणात्
शिल्लक राहिलेले मांस खाऊ नये; जो उरलेले खातो तो दोषी होत नाही. औषधासाठी, असमर्थ असल्यास, आज्ञेने किंवा यज्ञासाठी खाणे चालते.
आमंत्रितश्च यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावंति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति
श्राद्ध किंवा देवकार्याला बोलावलेला जण मांस नाकारतो, तर ज्या प्राण्याच्या अंगावर जितके केस असतात, तितकी वर्षे नरकात जातो.
अदेयं वाप्यपेयं वा तथैवास्पृश्यमेव वा । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
जे द्यायचे नाही, प्यायचे नाही किंवा स्पर्श करायचे नाही, असे द्रव्य — हेच मद्य द्विजांसाठी आहे; त्याकडे कधीही पाहू नये, हाच नियम आहे.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद्द्विजः
म्हणून सर्व प्रकारे नेहमी मद्य टाळावे; द्विजाने ते प्यायल्यास तो आपल्या कर्तव्यांपासून खाली पडतो आणि त्याच्याशी संबंध ठेवू नये.
भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वाऽपेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः
द्विजाने निषिद्ध अन्न किंवा पेय घेतल्यास, तो ते पूर्णपणे सोडत नाही तोवर कोणत्याही कर्माचा अधिकारी राहत नाही.
तस्मात्परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद्याति रौरवम्
म्हणून ब्राह्मणाने नेहमी निषिद्ध अन्न आणि पेय अत्यंत काळजीपूर्वक टाळावे; अन्यथा तो रौरव नरकात जातो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे भक्ष्याभक्ष्यनियमो नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या स्वर्गखंडातील 'भक्ष्याभक्ष्यनियम' नावाचा छप्पन्नावा अध्याय संपला.
व्यास उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्म्ममनुत्तमम् । ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्
व्यास म्हणाले — आता मी दानधर्म सांगतो, जो पूर्वी ब्रह्मदेवाने ब्रह्मज्ञानी ऋषींना सांगितला होता.
अर्थानामुचितं पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् । दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
योग्य वस्तू, योग्य पात्राला, श्रद्धेने देणे — यालाच दान म्हणतात. हे दान भोग आणि मुक्ती दोन्ही फळ देते.
यो ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः । तद्वै दत्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति
जो श्रेष्ठ पात्रांना अत्यंत श्रद्धेने दान देतो, त्याचेच दान मी खरे मानतो; उरलेले दान कुणासाठी तरी राखून ठेवले जाते.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते । चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्
नित्य, निमित्तिक आणि काम्य — अशी तीन प्रकारची दाने सांगितली आहेत; चौथे, शुद्ध दान, सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ मानले आहे.