कुर्वीतात्महितं नित्यं सर्वभूतानुकंपकः । वयसः कर्म्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च
तो नेहमी स्वतःच्या हिताचे कार्य करावा, सर्व प्राण्यांवर दया ठेवावी आणि वय, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि कुल यांचा विचार करावा.
देशवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन्विचरेत्सदा । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्साधुभिर्यश्च सेवितः
तो नेहमी देश, भाषा आणि बुद्धी यांना अनुरूप वागावा. वेद-शास्त्रात सांगितलेले आणि सज्जनांनी आचरलेले आचरण करावे.
तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः
तो हाच आचार पाळावा आणि कधीही वेगळ्या मार्गाने जाऊ नये. ज्या मार्गाने त्याचे वडील आणि आजोबा गेले, त्याच मार्गाने तो जावा.
तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न दुष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान्
तो सत्पुरुषांचा मार्ग अनुसरावा; त्या मार्गाने गेला तर तो कधीही भरकटत नाही. तो नेहमी स्वाध्याय करावा आणि यज्ञोपवीत धारण करावे.
सत्यवादी जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजाप निरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
तो सत्य बोलणारा, क्रोधावर विजय मिळवणारा, लोभ व मोहापासून मुक्त असावा. सावित्रीचा जप आणि श्राद्धकर्मे करणारा गृहस्थ मुक्त होतो.
मातापित्रोर्हिते युक्तो ब्राह्मणस्य हिते रतः । दाता यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
जो आई-वडिलांच्या हितासाठी आणि ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी कार्यरत असतो, दान करणारा, यज्ञ करणारा आणि देवभक्त असतो, तो ब्रह्मलोकात सन्मान मिळवतो.
त्रिवर्गसेवी सततं देवानां च समर्चनम् । कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत्प्रयतः सुरान्
जो मनुष्य नेहमी धर्म, संपत्ती आणि काम या तीन पुरुषार्थांची सेवा करतो आणि देवांची नित्यपूजा करतो, त्याने दररोज शुद्ध मनाने देवांना वंदन करावे.
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः । गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
जो नेहमी उदार असतो, क्षमाशील आणि दयाळू असतो, तोच खरा गृहस्थ समजावा; कारण केवळ घर असण्याने कोणी गृहस्थ होत नाही.
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्
क्षमा, दया, ज्ञान, सत्य, इंद्रियसंयम, मनःशांती, आत्मचिंतन आणि विवेक — ही ब्राह्मणाची खुणा आहेत.
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः । यथाशक्ति चरन्धर्म्मं निंदितानि विवर्जयेत्
म्हणून श्रेष्ठ द्विजाने या गुणांकडे कधीही दुर्लक्ष करू नये; आपल्या सामर्थ्यानुसार धर्माचरण करावे आणि निंदनीय गोष्टी टाळाव्यात.
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् । गृहस्थो मुच्यते बंधान्नात्र कार्याविचारणा
मोहाचा अंधकार दूर करून आणि श्रेष्ठ योग प्राप्त करून गृहस्थ सर्व बंधनांपासून मुक्त होतो — याबद्दल काहीच शंका नाही.
विगर्हित जय क्षेप हिंसा बंधवधात्मनाम् । अन्यमन्यु समुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा
निंदा, पराभव, अपमान, इजा, नातलगांच्या वाईट वागणुकीमुळे किंवा परस्पर वैरातून निर्माण होणाऱ्या दोषांना क्षमा करणे, ही खरी क्षमा आहे.
स्वदुःखेष्वेव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदम् । दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य साधनम्
स्वतःच्या दुःखात दया आणि दुसऱ्यांच्या दुःखात मैत्रीभाव — हेच ऋषी दया म्हणतात आणि हेच प्रत्यक्ष धर्मसाधन आहे.
चतुर्दशानां विद्यानां धारणा हि परार्थतः । विज्ञानमिति तद्विद्याद्येन धर्मो विवर्धते
चौदा विद्या दुसऱ्यांच्या हितासाठी मनात ठेवाव्यात; ज्यामुळे धर्म वाढतो, त्याला खरे ज्ञान म्हणतात.
अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थं चैवोपलभ्यते । धर्मकार्याणि कुर्वीत ह्येतद्विज्ञानमुच्यते
नियमाने विद्या शिकून तिचा अर्थ समजून घ्यावा आणि धर्मकृत्ये करावीत — हेच खरे ज्ञान आहे.
सत्येन लोकं जयति सत्यं तत्परमं पदम् । यथा भूता प्रमादं तु सत्यमाहुर्मनीषिणः
सत्यामुळे जग जिंकता येते; सत्य हेच श्रेष्ठ स्थान आहे. ज्ञानी लोक म्हणतात, सत्य म्हणजे वस्तुस्थितीची जाणीव, आणि असावधानता नव्हे.
दमः शरीरोपरतिः शमः प्रज्ञाप्रसादतः । अध्यात्ममक्षरं विद्या यत्र गत्वा न शोचति
इंद्रियांचे संयमन म्हणजे दमन, आणि समजून घेतल्याने मनःशांती मिळते. ज्याला प्राप्त झाल्यावर शोक राहत नाही, ते अक्षय आत्मज्ञान आहे.
यया स देवोभगवान्विद्यया विद्यते परः । साक्षादेव हृषीकेशस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्
ज्या ज्ञानामुळे तो भगवंत परमात्मा अस्तित्वात आहे, त्याच ज्ञानाने तो ओळखला जातो; प्रत्यक्ष हृषीकेश हेच ते ज्ञान आहे, असे सांगितले आहे.
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः । महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्
जो त्या ज्ञानात स्थिर, त्याचाच ध्यास घेतो, विद्वान, नेहमी कोपमुक्त, शुद्ध आणि महायज्ञात तत्पर असतो, तो ब्राह्मण त्या श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतो.
धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् । नहि देहं विना विष्णुः पुरुषैर्विद्यतेपरः
धर्माचे निवासस्थान म्हणून शरीराची काळजीपूर्वक जपणूक करावी; कारण शरीराशिवाय पुरुषांना परम विष्णू प्राप्त होत नाहीत.
नित्यं धर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः । न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्
द्विजाने नेहमी धर्म, अर्थ आणि काम यामध्ये नियमाने व्यस्त राहावे; धर्माशिवाय केवळ काम किंवा अर्थ यांचा विचारही करू नये.
सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् । धर्मो हि भगवान्देवो गतिः सर्वेषु जंतुषु
कठीण प्रसंगीही नेहमी धर्माचरण करावे, अधर्म कधीही करू नये; कारण धर्म हाच भगवंत आहे, आणि सर्व जीवांचा आधार आहे.
भूतानांप्रियकारीस्यान्नपरद्रो हकर्मधीः । न वेददेवतानिंदां कुर्य्यात्तैश्च न संवसेत्
सर्व प्राण्यांशी प्रेमाने वागावे, दुसऱ्याच्या संपत्ती किंवा कर्माची इच्छा करू नये; वेद किंवा देवतांची निंदा करू नये, किंवा तसे करणाऱ्यांशी संगत ठेवू नये.
यस्त्विमं नियतो मर्त्यो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः । अध्यापयेच्छ्रावयेद्वा ब्रह्मलोके महीयते
जो मनुष्य नियमाने, शुद्ध मनाने हा धर्माध्याय वाचतो, शिकवतो किंवा इतरांना ऐकवतो, त्याचा ब्रह्मलोकात सन्मान होतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्म महापुराणातील स्वर्गखंडाचा चौपन्नावा अध्याय संपला.
व्यास उवाच- न हिंस्यात्सर्वभूतानि नानृतं वावदेत्क्वचित् । नाहितं नाप्रिंयं वाच्यं न स्तेनः स्यात्कदाचन
व्यास म्हणाले— कोणत्याही सजीवाला त्रास देऊ नये, कधीही खोटं बोलू नये, कुणाला दुखावणारे किंवा अप्रिय शब्द बोलू नयेत आणि कधीही चोरी करू नये.
तृणं वा यदि वा शाकं मृदं वा जलमेव च । परस्यापहरञ्जंतुर्नरकं प्रतिपद्यते
कोणी दुसऱ्याचं गवत, पाला, माती किंवा पाणी जरी घेतलं, तरी तो चोर नरकात जातो.
न राज्ञः प्रतिगृह्णीयान्न शूद्रात्पतितादपि । न चान्यस्मादशक्तश्चेन्निंदितान्वर्जयेद्बुधः
राजाकडून, शूद्र किंवा पतित व्यक्तीकडून काहीही घेऊ नये; आणि इतर कुणाकडून मिळत नसेल तर, ज्यांची निंदा होते अशा लोकांना टाळावं.
नित्यं याचनको न स्यात्पुनस्तं नैव याचयेत् । प्राणानपहरत्येवं याचकस्तस्य दुर्मतेः
नेहमी मागणारा होऊ नये आणि एकाच व्यक्तीकडून पुन्हा मागू नये; असं मागितल्याने, मागणारा त्या माणसाचं आयुष्य कमी करतो.
न देवद्रव्यहारी स्याद्विशेषेण द्विजोत्तमः । ब्रह्मस्वं वा नापहरेदापत्स्वपि कदाचन
देवतांचं धन घेऊ नये, विशेषतः श्रेष्ठ ब्राह्मणाने; आणि ब्राह्मणाचं धन कधीही, अगदी अडचणीतसुद्धा, घेऊ नये.