स संमूढः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते । यदित्वात्यंतिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ
तो भ्रमित असून शूद्रासारखा आहे आणि पात्रता मिळवत नाही; पण जर तो गुरूकडे दीर्घकाळ राहू इच्छित असेल,
युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणम् । गत्वा वनं च विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम्
तर त्याने शरीर सुटेपर्यंत योग्य रीतीने गुरूची सेवा करावी; नंतर विधिप्रमाणे वनात जाऊन अग्निला होम करावा.
अधीयीत तथा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः । सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदांतांश्च विशेषतः । अभ्यसेत्सततं युक्तो भिक्षाशनपरायणः
त्याने नेहमी एकाग्रचित्ताने ब्रह्मध्येय राहून, विशेषतः सावित्री, शतरुद्र आणि वेदांत यांचा अभ्यास करावा; नेहमी सराव करावा आणि भिक्षेवर उदरनिर्वाह करावा.
एतद्विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहोदितं वः । पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः
हे श्रेष्ठ आणि प्राचीन विधान वेद आणि आगमांत पूर्णपणे सांगितले आहे; पूर्वी श्रेष्ठ ऋषींनी विचारले असता स्वयंभुव मनु या देवतेने असे सांगितले.
व्यास उवाच- वेदं वेदौ तथा वेदान्वेदांगानि तथा द्विजाः । अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद्द्विजोत्तमः
व्यास म्हणाले: वेद, दोन्ही वेद आणि वेदांग यांचा अभ्यास करून, त्यांचा अर्थ समजून घेतल्यावर, श्रेष्ठ द्विज स्नानसंस्कार करावा.
गुरवे तु धनं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया । तीर्णव्रतोथ युक्तात्मा शक्तो वा स्नातुमर्हति
गुरूंना दक्षिणा देऊन आणि त्यांची परवानगी घेऊन स्नानसंस्कार करावा; व्रत पूर्ण केलेला, संयमी किंवा समर्थ असलेला स्नानास पात्र ठरतो.
वैणवीं धारयेद्यष्टिमंतर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलुम्
त्याने बांबूची काठी, आतील व बाहेरील वस्त्र, दोन यज्ञोपवीत आणि पाण्याने भरलेला कमंडलू घ्यावा.
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुंडले धार्ये कृत्तकेशनखः शुचिः
त्याने स्वच्छ छत्री, पगडी, पादत्राणे, बूट, सोन्याची कुंडले घालावीत; केस व नखं कापून शुद्ध राहावे.
अन्यत्र कांचनाद्विप्रो न रक्तां बिभृयात्स्रजम् । शुक्लांबरधरो नित्यं सुगंधः प्रियदर्शनः
सोने वगळता, ब्राह्मणाने कधीच लाल रंगाची फुलांची माळ घालू नये. तो नेहमी पांढरे वस्त्र परिधान करावा, सुगंधित राहावा आणि त्याचा देखावा मनमोहक असावा.
न जीर्ण मलवद्वासा भवेद्वै विभवे सति । न रक्तमुल्बणं चान्य धृतं वासो न कुंडलम्
संपत्ती असताना ब्राह्मणाने जुनी किंवा मळकी वस्त्रे घालू नयेत. लाल, खरबुज किंवा इतर अशोभनीय वस्त्र किंवा कुंडलंही घालू नये.
नोपानहौ स्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत् । उपवीतमलंकारं दर्शयन्कृष्णमाजिनम्
त्याने पादत्राणे, फुलमाळा किंवा चपला वापरू नयेत. त्याने आपला यज्ञोपवीत, अलंकार आणि काळ्या कृष्णमृगचर्म दाखवावे.
नापसव्यं परीदध्याद्वासो न विकृतं वसेत् । आहरेद्विधिवद्दारान्सदृशानात्मनः शुभान्
वस्त्र डाव्या खांद्यावरून घालू नये, किंवा विचित्र पद्धतीने राहू नये. योग्य विधीने, स्वतःस अनुरूप आणि शुभ अशी पत्नी स्वीकारावी.
रूपलक्षणसंयुक्तान्योनिदोषविवर्जितान् । अपितृगोत्रजभवामन्यमानुषगोत्रजाम्
ती स्त्री सुंदर, शुभ लक्षणांनी युक्त, इतर दोषांपासून मुक्त, वडिलांच्या कुळातील नसावी आणि मानव कुळातील असावी.
आहरेद्ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावत्पुत्रोभिजायते
ब्राह्मणाने चांगले वर्तन आणि शुद्धता असलेली, योग्य वेळी येणारी अशी पत्नी स्वीकारावी, जोपर्यंत पुत्राचा जन्म होत नाही.
वर्जयेत्प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु । षष्ठ्यष्टमीं पंचदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम्
त्याने सहावी, आठवी, पंधरावी, बारावी आणि चौदावी या निषिद्ध तिथी अत्यंत काळजीपूर्वक टाळाव्यात.
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि । आदधीत विवाहाग्निं जुहुयाज्जातवेदसम्
त्या दिवसांत, तसेच जन्मानंतरच्या तीन दिवसांत, तो नेहमी ब्रह्मचर्य पाळावा. विवाहाच्या वेळी अग्नी प्रज्वलित करून, योग्य विधीने जाठवेदसाला होम करावा.
एतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पावयेत् । वेदोदितं स्वकं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः
गृहस्थाने नेहमी ही पावन कृत्ये करावीत. वेदात सांगितलेली आपली कर्तव्ये तो नेहमी मन लावून पार पाडावी.
अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान् । अभ्यसेत्प्रयतो वेदं महायज्ञान्न हापयेत्
ही कृत्ये न केल्यास तो लवकरच भयंकर नरकात पडतो. म्हणून वेदाचा अभ्यास करावा आणि महायज्ञ कधीही सोडू नये.
कुर्याद्गृह्याणि कार्याणि संध्योपासनमेव च । सख्यं समाधिकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा
तो गृह्यकर्मे आणि संध्योपासना करावी. ज्यांच्यापेक्षा अधिक उन्नत आहेत, त्यांच्याशी मैत्री करावी आणि नेहमी परमेश्वराच्या सान्निध्यात जावे.
दैवतान्यभिगच्छेत कुर्य्याद्भार्य्याभिपोषणम् । न धर्मं ख्यापयेद्विद्वान्न पापं गूहयेदपि
तो देवांची पूजा करावी आणि पत्नीची योग्य प्रकारे काळजी घ्यावी. ज्ञानी पुरुषाने आपला धर्म प्रसिद्ध करू नये किंवा पाप लपवू नये.
कुर्वीतात्महितं नित्यं सर्वभूतानुकंपकः । वयसः कर्म्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च
तो नेहमी स्वतःच्या हिताचे कार्य करावा, सर्व प्राण्यांवर दया ठेवावी आणि वय, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि कुल यांचा विचार करावा.
देशवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन्विचरेत्सदा । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्साधुभिर्यश्च सेवितः
तो नेहमी देश, भाषा आणि बुद्धी यांना अनुरूप वागावा. वेद-शास्त्रात सांगितलेले आणि सज्जनांनी आचरलेले आचरण करावे.
तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः
तो हाच आचार पाळावा आणि कधीही वेगळ्या मार्गाने जाऊ नये. ज्या मार्गाने त्याचे वडील आणि आजोबा गेले, त्याच मार्गाने तो जावा.
तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न दुष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान्
तो सत्पुरुषांचा मार्ग अनुसरावा; त्या मार्गाने गेला तर तो कधीही भरकटत नाही. तो नेहमी स्वाध्याय करावा आणि यज्ञोपवीत धारण करावे.
सत्यवादी जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजाप निरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
तो सत्य बोलणारा, क्रोधावर विजय मिळवणारा, लोभ व मोहापासून मुक्त असावा. सावित्रीचा जप आणि श्राद्धकर्मे करणारा गृहस्थ मुक्त होतो.
मातापित्रोर्हिते युक्तो ब्राह्मणस्य हिते रतः । दाता यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
जो आई-वडिलांच्या हितासाठी आणि ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी कार्यरत असतो, दान करणारा, यज्ञ करणारा आणि देवभक्त असतो, तो ब्रह्मलोकात सन्मान मिळवतो.
त्रिवर्गसेवी सततं देवानां च समर्चनम् । कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत्प्रयतः सुरान्
जो मनुष्य नेहमी धर्म, संपत्ती आणि काम या तीन पुरुषार्थांची सेवा करतो आणि देवांची नित्यपूजा करतो, त्याने दररोज शुद्ध मनाने देवांना वंदन करावे.
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः । गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
जो नेहमी उदार असतो, क्षमाशील आणि दयाळू असतो, तोच खरा गृहस्थ समजावा; कारण केवळ घर असण्याने कोणी गृहस्थ होत नाही.
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्
क्षमा, दया, ज्ञान, सत्य, इंद्रियसंयम, मनःशांती, आत्मचिंतन आणि विवेक — ही ब्राह्मणाची खुणा आहेत.
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः । यथाशक्ति चरन्धर्म्मं निंदितानि विवर्जयेत्
म्हणून श्रेष्ठ द्विजाने या गुणांकडे कधीही दुर्लक्ष करू नये; आपल्या सामर्थ्यानुसार धर्माचरण करावे आणि निंदनीय गोष्टी टाळाव्यात.