धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानंतफलप्रदः । सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया
धर्माचा सार सांगितला आहे, जो मृत्यूनंतर अनंत फळ देतो; गुरूचे योग्यरित्या पूजन करून, त्यांच्या परवानगीने मुक्त व्हावे.
शिष्यो विद्याफलं भुंक्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि । यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढोऽवमन्यते
शिष्याला विद्या मिळते आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गाला जातो; पण जो मूर्ख मोठ्या भावाला वडिलांसारखा मानत नाही—
तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति । पुंसां वर्त्मनि सृष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा
त्या दोषामुळे तो मृत्यूनंतर भयंकर नरकात जातो; पुरुषांच्या मार्गावर पती नेहमी पूज्य असतो.
अपि मातरि लोकेऽस्मिन्नुपकाराद्धि गौरवम् । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्
या जगातही आईच्या उपकारामुळे तिला मान मिळतो; मामा, काका, सासरे, यजमान आणि गुरु यांनाही सन्मान द्यावा.
असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्
‘मी आहे’ असे सांगावे, उठून नमस्कार करावा; दीक्षा घेतलेल्याला, तो लहान असला तरी, नावाने बोलू नये.
भो भवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् । अभिवाद्यश्च पूज्यश्च शिरसानम्य एव च
धर्म जाणणाऱ्याने ‘भो’, ‘आपल्या परवानगीने’ असे म्हणावे; त्याला नमस्कार करून, डोके वाकवून सन्मान करावा.
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि इतर लोक नेहमीच श्रीमंतीची इच्छा बाळगतात, म्हणून आदराने वागावे; पण ब्राह्मणाने कधीही, कोणत्याही कारणासाठी, क्षत्रिय किंवा इतरांना नमस्कार करू नये.
ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः
जरी हे इतर लोक विद्या, चांगली कृत्ये आणि अनेक गुणांनी युक्त असले, तरीही वेद सांगतात की ब्राह्मणानेच सर्व जातींना आशीर्वाद द्यावा.
सवर्णेन सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम् । गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः
समान जातीतील लोकांनी एकमेकांना नमस्कार करावा; द्विजांमध्ये गुरु अग्नीप्रमाणे आहे आणि सर्व जातींमध्ये ब्राह्मण हा गुरु आहे.
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः । विद्याकर्मवयोबंधुर्वित्तं भवति पंचमम्
स्त्रियांसाठी पतीच एकमेव गुरु आहे; तो जिथे असेल तिथेच गुरु मानावा. विद्या, कृत्य, वय आणि नातेसंबंध हे बंध आहेत, आणि संपत्ती हे पाचवे मानले जाते.
मान्यस्थानानि पंचाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् । पंचानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवंति च
आदर करण्याची पाच कारणे सांगितली आहेत, प्रत्येक आधीचे पुढच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; तीन जातींमध्ये मोठे असलेले अधिक सामर्थ्यवान असतात.
यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे विचक्षुषे
जिथे हे असतील तिथे त्यांना आदर द्यावा, जरी शूद्र दहाव्या क्रमांकावर असला तरी. ब्राह्मण, स्त्री, राजा किंवा विद्वान यांना वाट सोडावी.
वृद्धाय भारभग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च । भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्
वृद्ध, ओझ्याने वाकलेला, आजारी किंवा अशक्त अशा व्यक्तींना वाट द्यावी. भिक्षा मागून, प्रयत्नपूर्वक रोज चांगल्या लोकांच्या घरी जावे.
निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपवीती द्विजोत्तमः
गुरूंना अन्न अर्पण करून मगच, मौन राखून आणि गुरूंच्या परवानगीने जेवावे. श्रेष्ठ द्विजाने प्रथम तुझ्या घरी भिक्षा मागावी.
भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् । मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्
मधल्या वेळी क्षत्रियाने आणि शेवटी वैश्याने तुझ्या घरी भिक्षा मागावी. आई, बहीण किंवा स्वतःची मावशी यांच्याकडून प्रथम भिक्षा मागावी.
भिक्षेत भिक्षांप्रथमं याचैनं न विमानयेत् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा
त्याने प्रथम भिक्षा मागावी आणि तिला कमी लेखू नये. हे आपल्या जातीच्या किंवा सर्व जातींच्या घरांमध्ये करावे.
भैक्ष्यस्याचरणं प्रोक्तं पतिता दिवि वर्जितम् । वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्म्मसु
भिक्षा मागण्याची प्रथा सांगितली आहे, पण पतित किंवा स्वर्गहिन, वेदाध्ययन किंवा यज्ञ नसलेल्यांकडून भिक्षा मागू नये, जरी ते आपल्या कर्तव्यात योग्य असले तरी.
ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् । गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबंधुषु
ब्राह्मचारीने रोज प्रयत्नपूर्वक घराघरातून भिक्षा मागावी; पण गुरूच्या घरी किंवा नातेवाईकांकडून भिक्षा मागू नये.
अलाभेत्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । सर्वं वा विचरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे
इतर घरांतून भिक्षा मिळाली नाही तर आधीच्या घरांना टाळावे; किंवा आधी सांगितलेले घर उपलब्ध नसतील तर संपूर्ण गावात जावे.
नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् । समाहृत्य तु भैक्ष्यान्नं यावदर्थममायया
बोलणे आवरून, सर्व दिशांना न पाहता, प्रयत्नपूर्वक आणि फसवणूक न करता फक्त आवश्यक तेवढीच भिक्षा गोळा करावी.
भुंजीत प्रयतो नित्यं वाग्यतोऽनन्यमानसः । भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैवेकान्नो भवेद्व्रती
नेहमी प्रयत्नपूर्वक, मौन राखून आणि मन एकाग्र ठेवून जेवावे. नेहमी भिक्षेवरच उपजीविका करावी, एकाच घरातील अन्नावर जगू नये.
भैक्ष्यैण वर्त्तिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता । पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैनमकुत्सयन्
भिक्षेवर जगणाऱ्याची उपजीविका उपवासासारखीच मानली जाते. अन्न नेहमी आदराने घ्यावे आणि त्याचा तिरस्कार करू नये.
दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच्च प्रतिनंदेच्च सर्वशः । अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम्
अन्न पाहून आनंद मानावा, प्रसन्न व्हावे आणि नेहमी कृतज्ञता व्यक्त करावी. अती जेवल्याने आजार, अल्पायुष्य आणि स्वर्गाचा अभाव होतो.
अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । प्राङ्मुखोऽन्नानि भुंजीत सूर्याभिमुखमेव वा
ते पापकारक आणि लोकांना अप्रिय आहे, म्हणून त्याचा त्याग करावा. अन्न पूर्वेकडे तोंड करून किंवा सूर्याकडे पाहूनच जेवावे.
नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः । प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुंजानो द्विरुपस्पृशेत्
कोणत्याही वेळी उत्तर दिशेला तोंड करून जेवू नये; हा एक शाश्वत नियम आहे. हातपाय धुऊन, जेवण्यापूर्वी दोनदा पाणी स्पर्श करावे.
शुद्धे देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
स्वच्छ जागी बसून, जेवून झाल्यावर दोनदा पाणी स्पर्श करावे.
व्यास उवाच- भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे । ओष्ठावलोमकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
व्यास म्हणाले— जेवल्यावर, पाणी प्यायल्यानंतर, झोपून उठल्यावर, आंघोळ केल्यावर, रस्त्यावर गेल्यावर, ओठ किंवा अंगावरील केसांना स्पर्श केल्यावर, किंवा कपडे बदलल्यावर—
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गेऽनृतभाषणे । ष्ठीवित्वाऽध्ययनारंभे कासश्वासागमे तथा
वीर्य, लघवी किंवा मोठा शौच केल्यावर, खोटं बोलल्यावर, थुंकल्यावर, वाचन सुरू करताना, खोकला किंवा शिंक आली की—
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः । संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचांतोऽप्याचमेत्पुनः
चौकात किंवा स्मशानात गेल्यावर, किंवा सकाळ-संध्याकाळ अशा दोन्ही वेळेला, अगदी स्वच्छ असलो तरी, पुन्हा पाणी स्पर्श करावे.
चंडालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे । उच्छिष्टं पुरुषं दृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम्
चांडाळ किंवा म्लेच्छ यांच्याशी बोलल्यावर, स्त्री, शूद्र किंवा जेवून अपवित्र असलेल्या व्यक्तीशी बोलल्यावर, किंवा अशा व्यक्तीला किंवा अन्नाला पाहिल्यावर—