अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः । गुरून्दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलि
या गुरूंचे मनाने, वाणीने आणि कृतीने अनुसरण करावे; त्यांना पाहिल्यावर उठावे, हात जोडून नमस्कार करावा आणि आदर दाखवावा.
नैतैरुपविशेत्सार्द्धं विवदेन्नात्मकारणात् । जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्
त्यांच्यासोबत बसू नये, स्वतःच्या फायद्यासाठी वाद घालू नये; जरी जीव वाचवायचा असला तरी द्वेषाने गुरूंशी कठोर बोलू नये.
उद्रिक्तोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः । गुरूणामपि सर्वेषां पंच पूज्या विशेषतः
इतर गुणांनी श्रेष्ठ असला तरी जो गुरुंचा द्वेष करतो, तो खाली पडतो; सर्व गुरूंमध्ये पाच जण विशेष पूज्य आहेत.
तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते
त्यांपैकी पहिले तीन श्रेष्ठ आहेत: जी जन्म देते, जो जन्म घालतो आणि जो विद्या शिकवतो — हे तिघे विशेष सन्माननीय आहेत.
ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचैते गुरवः स्मृताः । आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः
मोठा भाऊ आणि पती हेही गुरु मानले जातात; स्वतःसाठी, सर्व प्रयत्नांनी, अगदी प्राण देऊनसुद्धा या पाचांचा सन्मान करावा.
पूजनीया विशेषेण पंचैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ
समृद्धी हवी असेल तर या पाचांचा विशेष पूजन करावे; जोपर्यंत वडील आणि आई बदलत नाहीत, तोपर्यंत.
तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि
तोपर्यंत मुलाने सर्व काही सोडून त्यांच्यातच मन लावावे; जर वडील आणि आई मुलाच्या गुणांनी खरोखरच आनंदी असतील.
स पुत्रः सकलं धर्मं प्राप्नुयात्तेन कर्मणा । नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः
अशा वागणुकीने तो मुलगा सर्व धर्म मिळवतो; आईसारखे दैवत नाही आणि वडिलांसारखा गुरु नाही.
तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विद्यते । तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात्कर्मणा मनसा गिरा
त्यांचे उपकार कधीच फेडता येत नाहीत; नेहमी कृतीने, मनाने आणि वाणीने त्यांना प्रिय वाटेल असे करावे.
न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा
त्यांची परवानगी न घेता दुसरा धर्मकर्म करू नये; मुक्ती देणारे आणि नित्य-नैमित्तिक कर्म सोडून.
धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानंतफलप्रदः । सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया
धर्माचा सार सांगितला आहे, जो मृत्यूनंतर अनंत फळ देतो; गुरूचे योग्यरित्या पूजन करून, त्यांच्या परवानगीने मुक्त व्हावे.
शिष्यो विद्याफलं भुंक्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि । यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढोऽवमन्यते
शिष्याला विद्या मिळते आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गाला जातो; पण जो मूर्ख मोठ्या भावाला वडिलांसारखा मानत नाही—
तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं घोरमृच्छति । पुंसां वर्त्मनि सृष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा
त्या दोषामुळे तो मृत्यूनंतर भयंकर नरकात जातो; पुरुषांच्या मार्गावर पती नेहमी पूज्य असतो.
अपि मातरि लोकेऽस्मिन्नुपकाराद्धि गौरवम् । मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून्
या जगातही आईच्या उपकारामुळे तिला मान मिळतो; मामा, काका, सासरे, यजमान आणि गुरु यांनाही सन्मान द्यावा.
असावहमिति ब्रूयात्प्रत्युत्थायाभिवादयेत् । अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्
‘मी आहे’ असे सांगावे, उठून नमस्कार करावा; दीक्षा घेतलेल्याला, तो लहान असला तरी, नावाने बोलू नये.
भो भवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित् । अभिवाद्यश्च पूज्यश्च शिरसानम्य एव च
धर्म जाणणाऱ्याने ‘भो’, ‘आपल्या परवानगीने’ असे म्हणावे; त्याला नमस्कार करून, डोके वाकवून सन्मान करावा.
ब्राह्मणक्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथंचन
ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि इतर लोक नेहमीच श्रीमंतीची इच्छा बाळगतात, म्हणून आदराने वागावे; पण ब्राह्मणाने कधीही, कोणत्याही कारणासाठी, क्षत्रिय किंवा इतरांना नमस्कार करू नये.
ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः । ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति श्रुतिः
जरी हे इतर लोक विद्या, चांगली कृत्ये आणि अनेक गुणांनी युक्त असले, तरीही वेद सांगतात की ब्राह्मणानेच सर्व जातींना आशीर्वाद द्यावा.
सवर्णेन सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम् । गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः
समान जातीतील लोकांनी एकमेकांना नमस्कार करावा; द्विजांमध्ये गुरु अग्नीप्रमाणे आहे आणि सर्व जातींमध्ये ब्राह्मण हा गुरु आहे.
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः । विद्याकर्मवयोबंधुर्वित्तं भवति पंचमम्
स्त्रियांसाठी पतीच एकमेव गुरु आहे; तो जिथे असेल तिथेच गुरु मानावा. विद्या, कृत्य, वय आणि नातेसंबंध हे बंध आहेत, आणि संपत्ती हे पाचवे मानले जाते.
मान्यस्थानानि पंचाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात् । पंचानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवंति च
आदर करण्याची पाच कारणे सांगितली आहेत, प्रत्येक आधीचे पुढच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; तीन जातींमध्ये मोठे असलेले अधिक सामर्थ्यवान असतात.
यत्र स्युः सोऽत्र मानार्हः शूद्रोऽपि दशमीं गतः । पंथा देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे विचक्षुषे
जिथे हे असतील तिथे त्यांना आदर द्यावा, जरी शूद्र दहाव्या क्रमांकावर असला तरी. ब्राह्मण, स्त्री, राजा किंवा विद्वान यांना वाट सोडावी.
वृद्धाय भारभग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च । भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्
वृद्ध, ओझ्याने वाकलेला, आजारी किंवा अशक्त अशा व्यक्तींना वाट द्यावी. भिक्षा मागून, प्रयत्नपूर्वक रोज चांगल्या लोकांच्या घरी जावे.
निवेद्य गुरुवेऽश्नीयाद्वाग्यतस्तदनुज्ञया । भवत्पूर्वं चरेद्भैक्ष्यमुपवीती द्विजोत्तमः
गुरूंना अन्न अर्पण करून मगच, मौन राखून आणि गुरूंच्या परवानगीने जेवावे. श्रेष्ठ द्विजाने प्रथम तुझ्या घरी भिक्षा मागावी.
भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् । मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम्
मधल्या वेळी क्षत्रियाने आणि शेवटी वैश्याने तुझ्या घरी भिक्षा मागावी. आई, बहीण किंवा स्वतःची मावशी यांच्याकडून प्रथम भिक्षा मागावी.
भिक्षेत भिक्षांप्रथमं याचैनं न विमानयेत् । सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा
त्याने प्रथम भिक्षा मागावी आणि तिला कमी लेखू नये. हे आपल्या जातीच्या किंवा सर्व जातींच्या घरांमध्ये करावे.
भैक्ष्यस्याचरणं प्रोक्तं पतिता दिवि वर्जितम् । वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्म्मसु
भिक्षा मागण्याची प्रथा सांगितली आहे, पण पतित किंवा स्वर्गहिन, वेदाध्ययन किंवा यज्ञ नसलेल्यांकडून भिक्षा मागू नये, जरी ते आपल्या कर्तव्यात योग्य असले तरी.
ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्ष्यं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् । गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबंधुषु
ब्राह्मचारीने रोज प्रयत्नपूर्वक घराघरातून भिक्षा मागावी; पण गुरूच्या घरी किंवा नातेवाईकांकडून भिक्षा मागू नये.
अलाभेत्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । सर्वं वा विचरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे
इतर घरांतून भिक्षा मिळाली नाही तर आधीच्या घरांना टाळावे; किंवा आधी सांगितलेले घर उपलब्ध नसतील तर संपूर्ण गावात जावे.
नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन् । समाहृत्य तु भैक्ष्यान्नं यावदर्थममायया
बोलणे आवरून, सर्व दिशांना न पाहता, प्रयत्नपूर्वक आणि फसवणूक न करता फक्त आवश्यक तेवढीच भिक्षा गोळा करावी.