उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते
वरच्या वस्त्रासाठी शुद्ध कृष्णमृगाचं कातडं वापरावं, आणि ते नसलं तर गायीचं किंवा रुरु नावाच्या हरणाचं कातडं चालतं.
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने
जेव्हा उजवा हात वर उचलून यज्ञोपवीत डाव्या खांद्यावर ठेवतो, तेव्हा त्याला 'उपवीत' म्हणतात; आणि गळ्यात घातलं असेल तर त्याला 'निवीत' म्हणतात.
सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्
डावा हात वर करून, यज्ञोपवीत उजव्या खांद्यावर घेतलं की त्याला 'प्राचीनावीत' म्हणतात, आणि हे पितरांसाठीच्या कर्मात वापरावं.
अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
अग्निकुंडाजवळ, गोठ्यात, होम करताना, तप करताना, स्वाध्यायात, जेवताना आणि ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत नेहमी—
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
गुरूंची सेवा करताना, संध्याकाळी आणि सकाळी, तसेच साधू-सज्जनांच्या संगतीत नेहमी उपवीत घालावं; हा सनातन नियम आहे.
मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः
ब्राह्मणाने आपली मेखला तीन मुंजाच्या गाठींनी आणि घट्ट विणलेली करावी; मुंज नसेल तर कुशेच्या गाठींनी किंवा एक किंवा तीन गाठींनी तयार करावी.
धारयेद्वैणवपालाशौ दंडौ केशांतिकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
द्विजाने दोन दंड घ्यावेत—एक बांबूचा आणि एक पळसाचा, केसांच्या लांबीइतके; किंवा यज्ञासाठी योग्य, मऊ आणि डाग नसलेल्या झाडाचाही दंड चालतो.
सायंप्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्त्वैनां पतितो भवेत्
द्विजाने सकाळ-संध्याकाळ एकाग्रतेने संध्यावंदन करावं; आणि जर तो इच्छा, लोभ, भीती किंवा मोहामुळे हे सोडून देतो, तर तो पतित होतो.
अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायंप्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा
त्याच्या नंतर सकाळ-संध्याकाळ प्रसन्न मनाने अग्निकर्म करावं; स्नान करून देव, ऋषी आणि पितरांना तृप्त करावं.
देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रैर्यवांबुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
देवतांची पूजा फुलं, पानं, ज्वारी आणि पाण्याने करावी; आणि नेहमी वडीलधाऱ्यांना धर्माने नम्रपणे नमस्कार करावा.
असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तंद्रादिपरिवर्जितः
'मी अमुक आहे, प्रभो' असं योग्य नमस्कार करून, आळस वगैरे टाळून, दीर्घायुष्य आणि आरोग्यासाठी सांगावं.
आयुष्मान्भव सौम्येति वचो विप्रोऽभिवादने । आकारश्चास्य नाम्नोंऽते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः
त्यावर ब्राह्मणाने अभिवादन करताना 'दीर्घायुष्य लाभो, सौम्य' असं म्हणावं, आणि नावाच्या शेवटच्या अक्षराला थोडं लांब करून नाव सांगावं.
यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
जो ब्राह्मण अभिवादनाचं उत्तर देत नाही, त्याला विद्वानांनी नमस्कार करू नये; तो शूद्रासारखाच समजावा.
व्यत्यस्तपाणिना कार्यं पादसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
गुरूंच्या पायांना स्पर्श करताना उलट्या हाताने करावं—डाव्या पायाला डावा हात, उजव्या पायाला उजवा हात लावावा.
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । अवाप्य प्रयतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
सांसारिक, वैदिक किंवा आध्यात्मिक ज्ञान मिळाल्यावर, श्रद्धेने प्रथम गुरूंना नमस्कार करावा.
नोदकं धारयेद्भैक्ष्यं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न देवार्थेषु कर्म्मसु
देवतांच्या पूजेसाठी असताना पाणी, भिक्षा, फुलं किंवा समिधा किंवा अशा वस्तू हातात घेऊ नयेत.
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च
ब्राह्मणाला कुशल विचारावं, क्षत्रियाला आरोग्य, वैश्याला कल्याण आणि शूद्राला फक्त आरोग्य विचारावं.
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता त्राता च भीतितः । मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह पितामहौ
उपाध्याय, वडील, मोठा भाऊ, संकटात वाचवणारा, मामा, सासरे, आजोबा आणि आजोबा—
वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः
माणसांमध्ये श्रेष्ठ वर्णातील, वडिलांचे भाऊ, आई, आजी आणि वडील-मातांचे बहिणी हे गुरु मानले जातात.
श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः । ज्ञेयस्तु गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः
स्त्रियांमध्ये सासू, आजी, मोठी बहीण आणि दाई या गुरु मानल्या जातात; हे गुरु वर्ग आईच्या आणि वडिलांच्या बाजूने ओळखावेत, हे द्विजांनो.
अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः । गुरून्दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलि
या गुरूंचे मनाने, वाणीने आणि कृतीने अनुसरण करावे; त्यांना पाहिल्यावर उठावे, हात जोडून नमस्कार करावा आणि आदर दाखवावा.
नैतैरुपविशेत्सार्द्धं विवदेन्नात्मकारणात् । जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाषणम्
त्यांच्यासोबत बसू नये, स्वतःच्या फायद्यासाठी वाद घालू नये; जरी जीव वाचवायचा असला तरी द्वेषाने गुरूंशी कठोर बोलू नये.
उद्रिक्तोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः । गुरूणामपि सर्वेषां पंच पूज्या विशेषतः
इतर गुणांनी श्रेष्ठ असला तरी जो गुरुंचा द्वेष करतो, तो खाली पडतो; सर्व गुरूंमध्ये पाच जण विशेष पूज्य आहेत.
तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते
त्यांपैकी पहिले तीन श्रेष्ठ आहेत: जी जन्म देते, जो जन्म घालतो आणि जो विद्या शिकवतो — हे तिघे विशेष सन्माननीय आहेत.
ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पंचैते गुरवः स्मृताः । आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः
मोठा भाऊ आणि पती हेही गुरु मानले जातात; स्वतःसाठी, सर्व प्रयत्नांनी, अगदी प्राण देऊनसुद्धा या पाचांचा सन्मान करावा.
पूजनीया विशेषेण पंचैते भूतिमिच्छता । यावत्पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ
समृद्धी हवी असेल तर या पाचांचा विशेष पूजन करावे; जोपर्यंत वडील आणि आई बदलत नाहीत, तोपर्यंत.
तावत्सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात्तत्परायणः । पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि
तोपर्यंत मुलाने सर्व काही सोडून त्यांच्यातच मन लावावे; जर वडील आणि आई मुलाच्या गुणांनी खरोखरच आनंदी असतील.
स पुत्रः सकलं धर्मं प्राप्नुयात्तेन कर्मणा । नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः
अशा वागणुकीने तो मुलगा सर्व धर्म मिळवतो; आईसारखे दैवत नाही आणि वडिलांसारखा गुरु नाही.
तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथंचन विद्यते । तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात्कर्मणा मनसा गिरा
त्यांचे उपकार कधीच फेडता येत नाहीत; नेहमी कृतीने, मनाने आणि वाणीने त्यांना प्रिय वाटेल असे करावे.
न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् । वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा
त्यांची परवानगी न घेता दुसरा धर्मकर्म करू नये; मुक्ती देणारे आणि नित्य-नैमित्तिक कर्म सोडून.