तं कर्मयोगं वद नः सूत मूर्तिमयस्तु यः । इति शुश्रूषवो विप्रा भवदग्रे व्यवस्थिताः
हे सूताजी, तो मूर्तिमान कर्मयोग कसा आहे, ते आम्हाला सांगा. आम्ही ब्राह्मण तुमच्यासमोर ऐकण्यासाठी उत्सुक आहोत.
सूत उवाच- एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । ऋषिभिरग्निसंकाशैर्व्यासस्तानाह तच्छृणु
सूत म्हणाले: पूर्वी याचप्रमाणे सत्यवतीपुत्र व्यासांना अग्निसमान तेजस्वी ऋषींनी विचारलं होतं. व्यासांनी त्यांना जे सांगितलं, ते ऐका.
व्यास उवाच- शृणुध्वंमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् । कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यंतिकफलप्रदम्
व्यास म्हणाले: हे ऋषींनो, मी जे सांगणार आहे ते सर्व ऐका—ब्राह्मणांसाठीचा सनातन कर्मयोग, जो सर्वोच्च फळ देणारा आहे.
आम्नायसिद्धमखिलं ब्राह्मणार्थं प्रदर्शितम् । ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
जे सर्व शास्त्रसंमत आणि ब्राह्मणांसाठी दर्शवलेलं आहे, ते प्रजापती मनूंनी पूर्वी ऐकणाऱ्या ऋषींना सांगितलं होतं.
सर्वव्याधिहरं पुण्यमृषिसंघैर्निषेवितम् । समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
हे सर्व रोग दूर करणारे, पुण्यदायक आणि ऋषिमुनींनी आचरलेले आहे. एकाग्र मनाने ऐका, मी सांगतो.
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः । गर्भाष्टमेऽष्टमेवाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
उपनयन झाल्यावर, श्रेष्ठ द्विजाने आपल्या सूत्रातील नियमाप्रमाणे, गर्भाच्या आठव्या महिन्यात किंवा आठव्या वर्षी वेदांचा अभ्यास करावा.
दंडी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः । भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्ष्यमाणो गुरोर्मुखम्
दंड, मेखला, यज्ञसूत्र आणि काळ्या मृगाच्या कातडीसह, ऋषीने भिक्षा मागून खावं, गुरूच्या सेवेत राहावं आणि गुरूच्या चेहऱ्याकडे पाहावं.
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानां त्रिवृत्सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
कापसाचं किंवा वस्त्राचं त्रिवृत यज्ञसूत्र, ब्राह्मणांच्या उपनयनासाठी ब्रह्मदेवाने पूर्वी तयार केलं होतं.
सदोपवीती चैव स्यात्सदाबद्ध शिखो द्विजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म्म तद्भवत्ययथाकृतम्
द्विजाने नेहमी यज्ञसूत्र घालावं आणि शिखा बांधलेली असावी. अन्यथा, त्याने केलेलं कर्म व्यर्थ ठरतं.
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् । तदेव परिधानीयं शुक्लं तांतवमुत्तमम्
त्याने नेहमी अपरिवर्तित वस्त्र किंवा कापसाचं रंगवलेलं वस्त्र घालावं. तेच वस्त्र परिधान करावं—शुभ्र आणि उत्तम असावं.
उत्तरं तु समाम्नातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् । अभावे गावयमपि रौरवं वा विधीयते
वरच्या वस्त्रासाठी शुद्ध कृष्णमृगाचं कातडं वापरावं, आणि ते नसलं तर गायीचं किंवा रुरु नावाच्या हरणाचं कातडं चालतं.
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्यबाहौ समर्पितम् । उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कंठसज्जने
जेव्हा उजवा हात वर उचलून यज्ञोपवीत डाव्या खांद्यावर ठेवतो, तेव्हा त्याला 'उपवीत' म्हणतात; आणि गळ्यात घातलं असेल तर त्याला 'निवीत' म्हणतात.
सव्यबाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः । प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्येकर्मणि योजयेत्
डावा हात वर करून, यज्ञोपवीत उजव्या खांद्यावर घेतलं की त्याला 'प्राचीनावीत' म्हणतात, आणि हे पितरांसाठीच्या कर्मात वापरावं.
अग्न्यागारे गवां गोष्ठे होमे तप्ये तथैव च । स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
अग्निकुंडाजवळ, गोठ्यात, होम करताना, तप करताना, स्वाध्यायात, जेवताना आणि ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत नेहमी—
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे । उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
गुरूंची सेवा करताना, संध्याकाळी आणि सकाळी, तसेच साधू-सज्जनांच्या संगतीत नेहमी उपवीत घालावं; हा सनातन नियम आहे.
मौंजी त्रिवृत्समां श्लिष्टां कुर्याद्विप्रस्य मेखलाम् । मुंजाभावे कुशेनाहुर्ग्रंथिनैकेन वा त्रिभिः
ब्राह्मणाने आपली मेखला तीन मुंजाच्या गाठींनी आणि घट्ट विणलेली करावी; मुंज नसेल तर कुशेच्या गाठींनी किंवा एक किंवा तीन गाठींनी तयार करावी.
धारयेद्वैणवपालाशौ दंडौ केशांतिकौ द्विजः । यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
द्विजाने दोन दंड घ्यावेत—एक बांबूचा आणि एक पळसाचा, केसांच्या लांबीइतके; किंवा यज्ञासाठी योग्य, मऊ आणि डाग नसलेल्या झाडाचाही दंड चालतो.
सायंप्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः । कामाल्लोभाद्भयान्मोहात्त्यक्त्वैनां पतितो भवेत्
द्विजाने सकाळ-संध्याकाळ एकाग्रतेने संध्यावंदन करावं; आणि जर तो इच्छा, लोभ, भीती किंवा मोहामुळे हे सोडून देतो, तर तो पतित होतो.
अग्निकार्यं ततः कुर्यात्सायंप्रातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा संतर्पयेद्देवानृषीन्पितृगणांस्तथा
त्याच्या नंतर सकाळ-संध्याकाळ प्रसन्न मनाने अग्निकर्म करावं; स्नान करून देव, ऋषी आणि पितरांना तृप्त करावं.
देवताभ्यर्चनं कुर्यात्पुष्पैः पत्रैर्यवांबुभिः । अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
देवतांची पूजा फुलं, पानं, ज्वारी आणि पाण्याने करावी; आणि नेहमी वडीलधाऱ्यांना धर्माने नम्रपणे नमस्कार करावा.
असावहं भो नामेति सम्यक्प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तंद्रादिपरिवर्जितः
'मी अमुक आहे, प्रभो' असं योग्य नमस्कार करून, आळस वगैरे टाळून, दीर्घायुष्य आणि आरोग्यासाठी सांगावं.
आयुष्मान्भव सौम्येति वचो विप्रोऽभिवादने । आकारश्चास्य नाम्नोंऽते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः
त्यावर ब्राह्मणाने अभिवादन करताना 'दीर्घायुष्य लाभो, सौम्य' असं म्हणावं, आणि नावाच्या शेवटच्या अक्षराला थोडं लांब करून नाव सांगावं.
यो न वेत्त्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
जो ब्राह्मण अभिवादनाचं उत्तर देत नाही, त्याला विद्वानांनी नमस्कार करू नये; तो शूद्रासारखाच समजावा.
व्यत्यस्तपाणिना कार्यं पादसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
गुरूंच्या पायांना स्पर्श करताना उलट्या हाताने करावं—डाव्या पायाला डावा हात, उजव्या पायाला उजवा हात लावावा.
लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव वा । अवाप्य प्रयतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
सांसारिक, वैदिक किंवा आध्यात्मिक ज्ञान मिळाल्यावर, श्रद्धेने प्रथम गुरूंना नमस्कार करावा.
नोदकं धारयेद्भैक्ष्यं पुष्पाणि समिधस्तथा । एवंविधानि चान्यानि न देवार्थेषु कर्म्मसु
देवतांच्या पूजेसाठी असताना पाणी, भिक्षा, फुलं किंवा समिधा किंवा अशा वस्तू हातात घेऊ नयेत.
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबंधुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च
ब्राह्मणाला कुशल विचारावं, क्षत्रियाला आरोग्य, वैश्याला कल्याण आणि शूद्राला फक्त आरोग्य विचारावं.
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता त्राता च भीतितः । मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह पितामहौ
उपाध्याय, वडील, मोठा भाऊ, संकटात वाचवणारा, मामा, सासरे, आजोबा आणि आजोबा—
वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदराः
माणसांमध्ये श्रेष्ठ वर्णातील, वडिलांचे भाऊ, आई, आजी आणि वडील-मातांचे बहिणी हे गुरु मानले जातात.
श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः । ज्ञेयस्तु गुरुवर्गोऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः
स्त्रियांमध्ये सासू, आजी, मोठी बहीण आणि दाई या गुरु मानल्या जातात; हे गुरु वर्ग आईच्या आणि वडिलांच्या बाजूने ओळखावेत, हे द्विजांनो.