अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते । अकोपनश्च राजेंद्र सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
आणि जो अहंकार सोडतो, राजाधिराज, तो तीर्थाचे फळ मिळवतो; जो राग न ठेवणारा, सत्य बोलणारा, दृढव्रती आणि सर्व प्राण्यांना स्वतःसमान मानणारा असतो, तोही तीर्थाचे फळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम् । न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते
ऋषी आणि देवांनी यज्ञांची व्यवस्था सांगितली आहे; पण, राजन, गरीब माणसाला यज्ञ करणे शक्य नाही.
बहूपकरणो यज्ञो नानासंभारसंभ्रमः । प्राप्यते विविधैरर्थ्यैः समृद्धैर्वा नरैः क्वचित्
यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध तयारी लागते; हे कधी कधी श्रीमंत आणि साधनसंपन्न लोकच करू शकतात.
यो दरिद्रैरपि बुधैः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर । ततो यज्ञफलैः पुण्यैस्तन्निबोध जनेश्वर
पण, नराधिपा, आता मी तुला ते सांगतो जे गरीब पण बुद्धिमान लोकही करू शकतात आणि ज्याचे पुण्य यज्ञाच्या फळासारखेच आहे.
ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते
भरतश्रेष्ठा, हे ऋषींचे परम गूढ आहे—तीर्थयात्रा करणे हे यज्ञांपेक्षा अधिक पुण्यदायक आहे.
दशकोटिसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । माघमासे तु गंगायां गमिष्यंति नरर्षभ
माघ महिन्यात दहा हजार कोटी आणि आणखी तीस कोटी लोक गंगेत स्नानासाठी जातील, हे नरश्रेष्ठा.
स्वस्थो भव महाराज भुक्त्वा राज्यमकंटकम् । पुनर्द्रक्ष्यसि राजेंद्र यजमानो विशेषतः
राजा, तू निर्धास्त रहा. त्रासरहित राज्याचा आनंद घे, आणि पुन्हा एकदा, विशेषतः यज्ञ करणारा म्हणून, राजाधिराज, सर्व काही पाहशील.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्यं। नाम ऊनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील 'प्रयागाचे माहात्म्य' या नावाच्या एकोणपन्नासाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती झाली.
ऋषय ऊचुः- भवता कथितं सर्वं यत्किंचित्पृष्टमेव च । इदानीमपि पृच्छाम एकं वद महामते
ऋषी म्हणाले— तू आम्ही विचारलेले सर्व काही सांगितलेस. आता आम्ही अजून एक गोष्ट विचारतो, हे महाज्ञानी, ती सांग.
एतेषां खलु तीर्थानां सेवनाद्यत्फलं लभेत् । सर्वेषां किल कृत्वैकं कर्म केन च लभ्यते
या सर्व तीर्थांची सेवा केल्याने काय फळ मिळते? सर्व तीर्थांचे फळ एकाच कृतीने कसे मिळू शकते?
एतन्नो ब्रूहि सर्वज्ञ कर्मैवं यदि वर्तते । सूत उवाच- कर्मयोगः किल प्रोक्तो वर्णानां द्विजपूर्वशः
हे सर्वज्ञा, अशी कृती असेल तर आम्हाला सांग. सूत म्हणाले— कर्मयोग हा सर्व वर्णांसाठी, विशेषतः द्विजांसाठी सांगितला आहे.
नानाविधो महाभागास्तत्र चैकं विशिष्यते । हरिभक्तिः कृता येन मनसा वचसा गिरा
हे भाग्यवानांनो, त्या कर्मयोगाचे अनेक प्रकार आहेत, पण एकच श्रेष्ठ आहे— मन, वाणी आणि बोलण्यातून केलेली हरिभक्ती.
जितं तेन जितं तेन जितमेव न संशयः । हरिरेव समाराध्यः सर्वदेवेश्वरेश्वरः
त्यामुळे सर्व काही जिंकले जाते, सर्व काही जिंकले जाते, यात शंका नाही. सर्व देवांचे देव असलेल्या हरिचीच पूजा करावी.
हरिनाममहामंत्रैर्नश्येत्पापपिशाचकम् । हरेः प्रदक्षिणं कृत्वा सकृदप्यमलाशयाः
हरीच्या नावाच्या मोठ्या मंत्रांनी पापरूपी भूत नष्ट होतं. शुद्ध मनाने एकदाच जरी हरीची प्रदक्षिणा केली,
सर्वतीर्थसमाप्लावं लभंते यन्न संशयः । प्रतिमां च हरेर्दृष्ट्वा सर्वतीर्थफलं लभेत्
तर सर्व तीर्थस्नानाचे फळ मिळते, यात शंका नाही. आणि हरिची मूर्ती पाहिल्याने सर्व तीर्थांचे फळ मिळते.
विष्णुनामपरं जप्त्वा सर्वमंत्रफलं लभेत् । विष्णुप्रसादतुलसीमाघ्राय द्विजसत्तमाः
विष्णूचे श्रेष्ठ नाम जपल्याने सर्व मंत्रांचे फळ मिळते. विष्णूला अर्पण केलेली तुळशी वास घेतल्याने, हे श्रेष्ठ द्विजांनो,
प्रचंडं विकरालं तद्यमस्यास्यं न पश्यति । सकृत्प्रणामी कृष्णस्य मातुः स्तन्यं पिबेन्नहि
यमाच्या भयंकर तोंडाचा सामना करावा लागत नाही. जो कृष्णाला एकदाच नमस्कार करतो, त्याला पुन्हा आईचे दूध प्यावे लागत नाही.
हरिपादे मनो येषां तेभ्यो नित्यं नमोनमः । पुल्कसः श्वपचो वापि ये चान्ये म्लेच्छजातयः
ज्यांचे मन हरिपादांमध्ये स्थिर आहे, त्यांना मी नेहमी नमस्कार करतो. पुल्कस, श्वपच किंवा इतर कोणतेही विदेशी असोत,
तेऽपि वंद्या महाभागा हरिपादैकसेवकाः । किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा
तेही, हे भाग्यवानांनो, जर हरिपादांची सेवा करतात, तर वंदनीय आहेत. मग पुण्यवान ब्राह्मण, भक्त राजर्षी यांचे काय सांगावे?
हरौ भक्तिं विधायैव गर्भवासं न पश्यति । हरेरग्रे स्वनैरुच्चैर्नृत्यंस्तन्नामकृन्नरः
हरिप्रती भक्ती ठेवली, तर पुन्हा गर्भवास दिसत नाही. हरिपुढे मोठ्याने त्याची नावे म्हणत नाचणारा,
पुनाति भुवनं विप्रा गंगादि सलिलं यथा । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य आलापादपि भक्तितः
तो जगाला पवित्र करतो, हे ब्राह्मणांनो, जसे गंगादि पवित्र पाणी करते. त्याला पाहून, स्पर्श करून किंवा भक्तीने बोलूनही,
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । हरेः प्रदक्षिणं कुर्वन्नुच्चैस्तन्नामकृन्नरः
ब्रह्महत्येसारख्या पापांपासून मुक्ती मिळते, यात शंका नाही. हरिची प्रदक्षिणा करताना, मोठ्याने त्याची नावे घेताना,
करतालादिसंधानं सुस्वरं कलशब्दितम् । ब्रह्महत्यादिकं पापं तेनैव करतालितम्
हातांनी टाळ्या वाजवत, गोड आणि मधुर आवाजात, त्या टाळ्यांनी ब्रह्महत्येसारखे पापही नष्ट होते.
हरिभक्तिकथामुक्त्वा ख्यायिकां शृणुयाच्च यः । तस्य संदर्शनादेव पूतो भवति मानवः
जो हरिभक्तीची कथा न सांगता, ती ऐकतो, त्याला पाहिल्यानेच माणूस पवित्र होतो.
किं पुनस्तस्य पापानामाशंका मुनिपुंगवाः । तीर्थानां च परं तीर्थं कृष्णनाम महर्षयः
मुनिश्रेष्ठांनो, ज्याने कृष्णाचं नाव घेतलं, त्याच्या पापांची काय चिंता? कारण सर्व तीर्थांमध्ये कृष्णाचं नाव हेच श्रेष्ठ आहे, हे महर्षींनो.
तीर्थीकुर्वंति जगतीं गृहीतं कृष्णनाम यैः । तस्मान्मुनिवराः पुण्यं नातः परतरं विदुः
ज्यांच्या तोंडून कृष्णाचं नाव उच्चारलं जातं, ते लोक जगालाच पावन करतात. म्हणून, हे श्रेष्ठ मुनींनो, या पुण्यापेक्षा मोठं दुसरं काहीच नाही, असं समजावं.
विष्णुप्रसादनिर्माल्यं भुक्त्वा धृत्वा च मस्तके । विष्णुरेव भवेन्मर्त्यो यमशोकविनाशनः
जो मनुष्य विष्णूच्या प्रसादाचं उरलेलं अन्न खातो आणि ते डोक्यावर ठेवतो, तोच विष्णू होतो आणि यमाच्या दुःखाचा नाश करणारा ठरतो.
अर्चनीयो नमस्कार्यो हरिरेव न संशयः । ये महाविष्णुमव्यक्तं देवं वापि महेश्वरम्
हरिलाच पूजावं, हरिलाच वंदन करावं, यात शंका नाही. जे लोक महाविष्णू किंवा अव्यक्त देव, किंवा महेश्वर या सर्वांना एकच समजतात—
एकीभावेन पश्यंति न तेषां पुनरुद्भवः । तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम्
—आणि एकत्वाने पाहतात, त्यांना पुन्हा जन्म नाही. म्हणून, आद्य आणि अनंत, अविनाशी असा विष्णू हाच आपला आत्मा आहे, हे जाणावं.
हरिं चैकं प्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि । ये समानं प्रपश्यंति हरिं वै देवतांतरम्
फक्त हरिलाच पाहा, त्याचीच पूजा करा. जे लोक हरिला इतर देवांसारखा समजतात—