प्रयागं समधिष्ठानं कंबलाश्वतरावुभौ । भोगवत्यथ या चैव वेदिरेषा प्रजापतेः
प्रयाग हे कंबळ आणि अश्वतर या दोघांचे निवासस्थान आहे; तसेच भोगवती आणि ही वेदी प्रजापतीची आहे.
तत्र देवाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमंतो युधिष्ठिर । पूजयंति प्रयागं ते ऋषयश्च तपोधनाः
तेथे, युधिष्ठिरा, देव आणि यज्ञ मूर्तरूप घेतात; ते प्रयागाची पूजा करतात, तसेच तपस्वी ऋषीही.
यजंते क्रतुभिर्देवांस्तथा बहुधना नृपाः । ततः पुण्यतमो नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत
राजे मोठ्या संपत्तीने देवांची यथेच्छ यज्ञे करतात; म्हणून, भारत, तिन्ही लोकांत याहून पवित्र काहीच नाही.
प्रभावात्सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो । दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापरे
हे महाबळा, प्रयागाच्या सामर्थ्यामुळे ते सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; दहा हजार तीर्थे आणि तीन कोटी इतर तीर्थे तेथे आहेत.
यत्र गंगा महाभागा स देशस्तत्तपोवनम् । सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गंगातीरसमाश्रितम्
जिथे गंगा ही परमभाग्यवती आहे, तो प्रदेश तपोभूमी आहे; गंगेच्या काठी असलेले ते स्थान सिद्धक्षेत्र म्हणून ओळखावे.
इति सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वा । सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा
हे सत्य द्विज, सज्जन, आपल्या पुत्राला, मित्राला किंवा निष्ठावान शिष्याच्या कानात जपावे.
इदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सेव्यमिदं शुभम् । इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्ममुत्तमम्
हे धन्य आहे, हे स्वर्गप्राप्तीसाठी आहे, हे सेवनीय आहे, हे शुभ आहे; हे पुण्यदायक, रमणीय, पावन आणि श्रेष्ठ धर्म आहे.
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रणाशनम् । अधीत्य च द्विजो ध्यायन्निर्मलत्वमवाप्नुयात्
हे महर्षींचे गुपित आहे, सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; जो द्विज हे वाचतो आणि मनन करतो, तो निर्मळता प्राप्त करतो.
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थं पुण्यं सदा शुचिः । जातिस्मरत्वं लभते नाकपृष्ठे च मोदते
जो नेहमी शुद्ध राहून हे पुण्य तीर्थाचे माहात्म्य ऐकतो, तो जन्मांची आठवण मिळवतो आणि स्वर्गात आनंदाने वावरतो.
प्राप्यंते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टार्थदर्शिभिः । स्नाहि तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्भव
सज्जन आणि शिष्टार्थ जाणणारे हे तीर्थे प्राप्त करतात; कौऱव्य, तू तीर्थस्थळी स्नान कर आणि तुझा मन वाईट मार्गाला लागू देऊ नकोस.
त्वया तु सम्यक्पृष्टेन कथितं तु मया विभो । पितरस्तारिताः सर्वे तारिताश्च पितामहाः
हे प्रभो, तुझ्या योग्य प्रश्नावर मी तुला सांगितले आहे—सर्व पितरांचा उद्धार झाला आहे आणि त्यांच्या पूर्वजांचाही.
प्रयागस्य तु सर्वे ते कलां नार्हंति षोडशीम् । एवं ज्ञानं च योगं च तीर्थं चैव युधिष्ठिर
पण तरीही, प्रयागाच्या सोळाव्या भागालाही हे सर्व पोहोचू शकत नाहीत; ज्ञान, योग आणि तीर्थसुद्धा तितकेच श्रेष्ठ आहेत, हे युधिष्ठिरा.
बहुक्लेशेन युज्यंते ततो यांति परां गतिम् । प्रयागस्मरणाल्लोकः स्वर्गलोकं च गच्छति
लोक मोठ्या कष्टाने प्रयत्न करतात आणि मग उच्च अवस्था मिळवतात; पण प्रयागाचे स्मरण केल्याने लोकांना स्वर्गलोक मिळतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
याप्रमाणे श्रीपद्मपुराणातील स्वर्गखंडात प्रयागमाहात्म्याचे सत्तेचाळिसावे अध्याय संपले.
युधिष्ठिर उवाच- कथा सर्वात्वियं प्रोक्ताप्रयागस्य महामुने । एवं मे सर्वमाख्याहि यथा च मम तारयेत्
युधिष्ठिर म्हणाला—महामुने, प्रयागाची ही कथा तू पूर्ण सांगितलीस; आता मला असे सर्व काही सांग, ज्यामुळे माझाही उद्धार होईल.
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् । ब्रह्माविष्णुस्तथेशानो देवता प्रभुरव्ययः
मार्कंडेय म्हणाला—राजा, ऐक, मी या जगाबद्दल सांगितलेले सर्व सांगतो: ब्रह्मा, विष्णू आणि ईशान—देवतांचा अविनाशी प्रभू.
ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जंगमं च यत् । तान्येतानि परो लोके विष्णुः पालयति प्रजाः
ब्रह्मा स्थावर आणि जंगम अशी सर्व सृष्टी निर्माण करतो; आणि या सर्वांचा वरच्या लोकात विष्णू पालन करतो.
कल्पांते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् । न ददाति च नाध्येति न कदाचिद्विनश्यति
कल्पाच्या शेवटी रुद्र हे सर्व जग मागे घेतो; तो न देता, न घेत, कधीच नाश पावत नाही.
ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति । उत्तरेण प्रतिष्ठानादिदानीं ब्रह्म तिष्ठति
जो सर्व जीवांचा ईश्वर आहे, त्याला जो पाहतो तोच खरा पाहतो; आता प्रतिष्ठानच्या उत्तरेस ब्रह्मा वास करतो.
महेश्वरो वटे भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः । ततो देवाः सगंधर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
महेश्वर वटवृक्षाच्या रूपाने तिथे उभा आहे; मग देव, गंधर्व, सिद्ध आणि श्रेष्ठ ऋषी तिथे येतात.
रक्षंति परमं नित्यं पापकर्मपरायणान् । ये तु चान्ये च तिष्ठंति न यांति परमां गतिम्
ते नेहमी त्या पवित्र स्थळाचे रक्षण करतात, जरी काही पापकर्म करणारे असले तरी; पण इतर जे तिथे राहतात, त्यांना उच्च अवस्था मिळत नाही.
युधिष्ठिर उवाच- अप्याह मे यथातत्त्वं यथैषां तिष्ठते श्रुतम् । केन वा कारणेनैव तिष्ठंति लोकसंमताः
युधिष्ठिर म्हणाला—माझ्या ऐकलेल्या प्रमाणे, ते तिथे कसे राहतात हे मला खरी माहिती सांग; आणि जगात मान्यता असलेले ते लोक तिथे कोणत्या कारणाने राहतात?
मार्कंडेय उवाच- प्रयागे निवसंत्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कारणं तु प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर
मार्कंडेय म्हणाला—प्रयागात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर राहतात; त्याचे कारण मी सांगतो—हे युधिष्ठिरा, सत्य ऐक.
पंचयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मंडलम् । तिष्ठंति रक्षणार्थाय पापकर्मनिवारणाः
प्रयागाचे क्षेत्र पाच योजन विस्ताराचे आहे; पाप कर्म दूर करण्यासाठी तेथे रक्षण केले जाते.
तस्मिंस्तु स्वल्पकं पापं नरके पातयिष्यति । एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः
तिथे अगदी थोडे पाप केले तरी नरकात पडावे लागते; म्हणूनच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर प्रयागात वास करतात.
सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले । तिष्ठंति ध्रियमाणाश्च यावदाभूतसंप्लवम्
सात द्वीप, समुद्र आणि पृथ्वीवरील पर्वत, हे सर्व जिवंत असतात, जोपर्यंत सर्व सृष्टीचे विलयन होत नाही.
ये चान्ये बहवः सर्वे तिष्ठंति च युधिष्ठिर । पृथिवीस्थानमारभ्य निर्मितं दैवतैस्त्रिभिः
आणि इतर अनेकही, हे युधिष्ठिरा, पृथ्वीच्या आधारापासून, या तिघा देवांनी निर्माण केलेले, तिथे वास करतात.
प्रजापतेरिदं क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम् । एतत्पुण्यं पवित्रं च प्रयागं तु युधिष्ठिर
प्रजापतीचे हे क्षेत्र प्रयाग म्हणून प्रसिद्ध आहे; हे प्रयाग पुण्य आणि पवित्र आहे, हे युधिष्ठिरा.
स्वराज्यं कुरु राजेंद्र भ्रातृभिः सहितो भव
राजाधिराज, आपल्या भावांसह राज्य करा.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील प्रयागमहात्म्य या अध्यायाचा अठ्ठेचाळीसावा अध्याय येथे संपला.