किमर्थमल्पयोगेन बहुधर्मं प्रशंससि । एतं मे संशयं ब्रूहि यथादृष्टं यथाश्रुतम्
थोड्या प्रयत्नाने इतका मोठा धर्म कसा मिळतो, असे का म्हणतोस? माझ्या या शंकेचे उत्तर जसे पाहिले आणि ऐकले आहेस तसे सांग.
मार्कंडेय उवाच- अश्रद्धेयं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि तद्भवेत् । नरस्य श्रद्दधानस्य पापोपहतचेतसः
मार्कंडेय म्हणाला— जे विश्वास ठेवत नाहीत, त्यांनी काहीही सांगू नये, जरी ते समोर दिसत असले तरी. कारण पापांनी ग्रस्त मन असलेल्या माणसाला श्रद्धा ठेवणेही कठीण असते.
अश्रद्दधानो ह्यशुचिर्दुर्मतिस्त्यक्तमंगलः । एते पातकिनः सर्वे तेनेदं भाषितं मया
जो श्रद्धाहीन, अपवित्र, वाईट बुद्धीचा आणि दुर्दैवी आहे, तो सर्व पापी आहे. म्हणून मी असे बोललो.
शृणु प्रयागमाहात्म्यं यथादृष्टं यथाश्रुतम् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च यथान्यत्संभविष्यति
आता मी तुला प्रयागाचे माहात्म्य जसे पाहिले आणि ऐकले तसे, प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे, आणि पुढे जसे सांगितले जाईल तसे सांगतो.
यथैवान्यन्मया दृष्टं पुरा राजन्यथाश्रुतम् । शास्त्रं प्रमाणं कृत्वा तु पूज्यते योगमात्मनः
जसं मी पूर्वी इतरांकडून पाहिलं आणि ऐकलं, तसं शास्त्राला प्रमाण मानून, प्रत्येकानं स्वतःच्या आत्म्याचा योग सन्मानानं करावा.
क्लिश्यते चापरस्तत्र नैव योगमवाप्नुयात् । जन्मांतरसहस्रेभ्यो योगो लभ्येत मानवैः
काहीजण तिथं खूप कष्ट करतात, पण त्यांना योग मिळत नाही; माणसाला हजारो जन्मांनंतरच योग मिळतो.
यथायोगसहस्रेण योगो लभ्येत मानवैः । यस्तु सर्वाणि रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति
हजारो वेळा योगाचे प्रयत्न करून माणसाला योग मिळू शकतो; पण जो सर्व रत्ने ब्राह्मणांना देतो—
तेन दानेन दत्तेन योगो लभ्येत मानवैः । प्रयागे तु मृतस्येदं सर्वं भवति नान्यथा
त्या दानामुळे माणसाला योग मिळतो; पण हे सर्व फक्त प्रयागात मृत्यू आल्यावरच घडतं, दुसऱ्या कुठे नाही.
प्रधानहेतुं वक्ष्यामि श्रद्दधत्सु च भारत । यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वत्रैव तु दृश्यते
हे मुख्य कारण मी श्रद्धावानांसाठी सांगतो, भारत; जसं सर्व प्राण्यांमध्ये, सर्वत्र ते दिसतं—
ब्रह्म नैवास्ति वै किंचिद्यद्वक्तुं त्विदमुच्यते । यथा सर्वेषु भूतेषु ब्रह्म सर्वत्र पूज्यते
ब्रह्मा शिवाय खरं तर काहीच नाही, जरी असं वेगळं बोललं जातं; जसं सर्व प्राण्यांमध्ये, सर्वत्र ब्रह्मा पूजला जातो.
एवं सर्वेषु लोकेषु प्रयागः पूज्यते बुधैः । पूज्यते तीर्थराजस्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर
तसंच, सर्व लोकांमध्ये प्रयाग हा ज्ञानी लोकांकडून पूजला जातो; हेच सत्य आहे, युधिष्ठिरा, तीर्थराजाबद्दल.
ब्रह्मापि स्मरते नित्यं प्रयागं तीर्थमुत्तमम् । तीर्थराजमनुप्राप्य नैवान्यत्किंचिदिच्छति
ब्रह्मादेखील नेहमी प्रयाग या श्रेष्ठ तीर्थाचं स्मरण करतो; तीर्थराजाला गाठल्यावर दुसरं काहीच हवं वाटत नाही.
को हि देवत्वमासाद्य मानुषत्वं चिकीर्षति । अनेनैवानुमानेन त्वं ज्ञास्यसि युधिष्ठिर
कोणाला देवपद मिळाल्यावर पुन्हा माणूस व्हावंसं वाटेल? ह्याच विचारावरून, युधिष्ठिरा, तुला समजेल.
यथा पुण्यमपुण्यं वा तथैव कथितं मया । युधिष्ठिर उवाच- श्रुतं तद्यत्त्वया प्रोक्तं विस्मितोऽहं पुनः पुनः
जसं पुण्य आणि पाप मी सांगितलं, तसंच आहे; युधिष्ठिर म्हणाला—तू जे सांगितलंस ते मी ऐकलं, आणि मी पुन्हा पुन्हा आश्चर्यचकित होतोय.
कथं योगेन तत्प्राप्तिः स्वर्गलोकस्तु कर्मणा । तदा च लभते भोगान्गां च तत्कर्मणां फलम्
योगाने ती प्राप्ती कशी होते, आणि कर्माने स्वर्ग कसा मिळतो? आणि मग त्या कर्माने भोग आणि त्याचे फळ मिळतं का?
तानि कर्माणि पृच्छामि पुनर्यैः प्राप्यते महीम् । मार्कंडेय उवाच- शृणुराजन्महाबाहो यथोक्तकर्म्मणा मही
कोणत्या कर्मांनी पृथ्वी मिळते, हे मी पुन्हा विचारतो; मार्कंडेय म्हणाला—राजा, बलाढ्य बाहू असलेल्या, जसं सांगितलं तसं कर्म करून पृथ्वी कशी मिळते ते ऐक.
गामग्निं ब्राह्मणं शास्त्रं कांचनं सलिलं स्त्रियः । मातरं पितरं चैव यो निंदति नराधिप
जो माणूस गायीला, अग्नीला, ब्राह्मणाला, शास्त्राला, सोन्याला, पाण्याला, स्त्रियांना, आईला किंवा वडिलांना निंदा करतो, राजाधिराज—
नैतेषामूर्ध्वगमनमेवमाह प्रजापतिः । एवं योगस्य संप्राप्तिः स्थानं परमदुर्लभम्
त्यांना वर जाण्याचा मार्ग नाही—असं प्रजापती म्हणतो; असं योगाचं मिळणं फारच कठीण आहे.
गच्छंति नरकं घोरं ये नराः पापकारिणः । हस्त्यश्वं गामनड्वाहं मणिमुक्तादि कांचनम्
जे माणसं पाप करतात, ती भयंकर नरकात जातात; जो हत्ती, घोडा, गाय, वाहन, मणी, मोती, सोनं चोरतो—
परोक्षं हरते यस्तु पश्चाद्दानं प्रयच्छति । न ते गच्छंति वै स्वर्गं दातारो यत्र भोगिनः
जो गुपचूप चोरतो आणि नंतर दान देतो—अशा दात्यांना स्वर्ग मिळत नाही, जिथे भोग करणारे राहतात.
अनेन कर्म्मणा युक्ताः पच्यंते नरकेऽधमाः । एवं योगं च धर्म्मं च दातारं च युधिष्ठिर
अशा कर्मात गुंतलेले नीच नरकात भाजले जातात; असं, युधिष्ठिरा, योग, धर्म आणि दाता सांगितला आहे.
यथा सत्यमसत्यं वा अस्ति नास्तीति यत्फलम् । निरुक्तं तु प्रवक्ष्यामि यथायं स्वयमाप्नुयात्
सत्य असो किंवा असत्य, अस्तित्व असो किंवा नसो, जे काही फळ मिळतं, ते कसं स्वतः मिळतं हे मी आता स्पष्ट सांगतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या स्वर्गखंडातील प्रयागमाहात्म्य या छेचाळीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
मार्कंडेय उवाच- शृणु राजन्प्रयागस्य माहात्म्यं पुनरेव तु । नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिंधुसागरम्
मार्कंडेय म्हणाले — राजन, पुन्हा एकदा प्रयागाचे तसेच नैमिष, पुष्कर, गोतीर्थ आणि सिंधूच्या समुद्राचे माहात्म्य ऐक.
कुरुक्षेत्रं गया चैव गंगासागरमेव च । एते चान्ये च बहवो ये च पुण्याः शिलोच्चयाः
कुरुक्षेत्र, गया आणि गंगासागर हे देखील, तसेच इतर अनेक पवित्र तीर्थस्थाने आणि पुण्यशिला यांच्या समूहांचा समावेश आहे.
दशतीर्थसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । प्रयागे संस्थिता नित्यमेवमाहुर्मनीषिणः
दहा हजार तीर्थे आणि तीस कोटी इतर तीर्थे नेहमी प्रयागात वसलेली आहेत, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
त्रीणि चाप्यग्निकुंडानि येषां मध्ये तु जाह्नवी । प्रयागादभिनिष्क्रांता सर्वतीर्थपुरस्कृता
तीन अग्निकुंडे आहेत, ज्यांच्या मध्ये जाह्नवी वाहते; प्रयागातून प्रकट झालेली ही सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते.
तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता । गंगायमुनया सार्धं संस्थिता लोकभाविनी
तपस्याचा कन्या असलेली देवी, जी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे, ती गंगा आणि यमुनेसोबत प्रयागात स्थित आहे आणि सर्व लोकांचे कल्याण करते.
गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् । प्रयागं राजशार्दूल कलां नार्हंति षोडशीम्
गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश पृथ्वीचे गर्भस्थान मानला जातो; राजसिंहा, प्रयागाच्या सोळाव्या भागाशीही इतर कोणतीही जागा तुलना करू शकत नाही.
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिव्यं भुव्यंतरिक्षे च तत्सर्वं जाह्नवि स्मृता
तीन कोटी आणि अर्धा कोटी तीर्थे, असे वायूने सांगितले; दिव्य, भौम आणि आकाशातील ती सर्व तीर्थे जाह्नवीच मानली जातात.