दुर्ल्लभा तपसा चापि मृतस्य परमेश्वरि । यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
परमेश्वरी, तप करूनही मृत्यूनंतर अशी गती मिळणं फार कठीण आहे; जिथे कुठे मृत्यू आला, तिथेच संसारातून मुक्ती मिळते.
प्रसादाज्जायते सम्यक्मम शैलेंद्रनंदिनि । अप्रवृद्धा न पश्यंति मम मायाविमोहिताः
माझ्या कृपेनेच, हे शैलपुत्री, हे खरं मिळतं; ज्यांचं मन परिपक्व नाही, त्यांना माझ्या मायेमुळे हे दिसत नाही.
विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः । हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेद्विघ्नशतैरपि
मल, मूत्र, वीर्य यांच्या मध्ये ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात; तरीही शंभर अडचणी आल्या तरी ज्ञानी माणसाने तिथेच राहावं.
स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । जन्ममृत्युजरामुक्तं परं यांति शिवालयम्
तो त्या सर्वोच्च स्थानी पोहोचतो, जिथे गेल्यावर दु:ख राहत नाही; जन्म, मृत्यू आणि वार्धक्य यांच्यापासून मुक्त होऊन तो शिवाच्या निवासात पोहोचतो.
अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकांक्षिणाम् । यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यंति पंडिताः
पुन्हा मृत्यू न येणाऱ्यांची हीच अवस्था आहे, तीच मोक्षाची इच्छा असणाऱ्यांची अंतिम गती आहे; ती मिळवल्यावर सर्व कर्तव्य पूर्ण झालं असं पंडित मानतात.
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया । प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
दान, तप, यज्ञ किंवा विद्या यांनी ती उच्चतम गती मिळत नाही; पण अविमुक्तमध्ये मात्र ती सहज मिळते.
नानावर्णा विवर्णाश्च चांडालाद्या जुगुप्सिताः । किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च विशिष्टैः पातकैस्तथा
अनेक रंगांचे, रंगहीन, चांडाळ वगैरे तुच्छ मानलेले, ज्यांच्या देहात पाप भरलेलं आहे आणि जे मोठ्या अपराधांनी चिन्हांकित आहेत—
भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः । अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम्
त्यांच्यासाठी 'अविमुक्त' हेच श्रेष्ठ औषध आहे, असं ज्ञानी लोक मानतात. 'अविमुक्त' हेच सर्वोच्च ज्ञान, 'अविमुक्त' हेच परम स्थान आहे.
अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम् । कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसंति ये
'अविमुक्त' हेच श्रेष्ठ तत्त्व, 'अविमुक्त' हेच परम मंगल आहे. जे निश्चयाने दीक्षा घेऊन 'अविमुक्त' मध्ये राहतात—
तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यंते परं पदम् । प्रयागं नैमिषारण्यं श्रीशैलोऽथ महाबलम्
त्यांना मी ते परम ज्ञान देतो आणि शेवटी तेच श्रेष्ठ स्थान मिळतं. प्रयाग, नैमिषारण्य, श्रीशैल आणि महाबळ,
केदारं भद्रकर्णं तु गया पुष्करमेव च । कुरुक्षेत्रं भद्रकोटिर्नर्मदाम्रातकेश्वरी
केदार, भद्रकर्ण, गया आणि पुष्कर, कुरुक्षेत्र, भद्रकोट, नर्मदा, अमृतकेश्वरी,
शालग्रामं च कुब्जाम्रं कोकामुखमनुत्तमम् । प्रभासं विजयेशानं गोकर्णं भद्रकर्णकम्
शाळग्राम, कुब्जाम्र, कोकामुख हे अतिशय श्रेष्ठ, प्रभास, विजयेशान, गोकार्ण आणि भद्रकर्णक—
एतानि पुण्यस्थानानि त्रैलोक्ये विश्रुतानि ह । न यास्यंति परं तत्त्वं वाराणस्यां यथा मृताः
ही सर्व पवित्र स्थाने तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहेत; पण जसे वाराणसीत मृत्यू येतो तसं परम तत्त्व या कुठल्याही ठिकाणी मिळत नाही.
वाराणस्यां विशेषेण गंगा त्रिपथगामिनी । प्रविष्टा नाशयेत्पापं जन्मांतरशतैः कृतम्
विशेषतः वाराणसीमध्ये, तिन्ही मार्गांनी वाहणारी गंगा जेव्हा येते, तेव्हा ती शेकडो जन्मांच्या पापांचा नाश करते.
अन्यत्र सुलभा गंगा श्राद्धं दानं तपो जपः । व्रतानि सर्वमेवैतद्वाराणस्यां सुदुर्ल्लभम्
इतरत्र गंगा, श्राद्ध, दान, तप, जप सहज मिळतात; पण वाराणसीत हे सर्व फारच दुर्मिळ आहे.
जपेच्च जुहुयान्नित्यं ददात्यर्चयतेऽमरान् । वायुभक्षश्च सततं वाराणस्यां स्थितो नरः
जो वाराणसीत राहून नेहमी जप करतो, होम करतो, दान देतो, देवांची पूजा करतो किंवा नेहमी वायूभक्षण करतो—
यदि पापो यदि शठो यदि वा धार्मिको नरः । वाराणसीं समासाद्य पुनाति सकलं कुलम्
तो पापी असो, कपटी असो किंवा धर्मात्मा असो, जो वाराणसीत पोहोचतो तो आपल्या संपूर्ण कुळाचं पावन करतो.
वाराणस्यां येऽर्चयंति महादेवं स्तुवंति वै । सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते विज्ञेया गणेश्वराः
जे वाराणसीत महादेवाची पूजा करतात आणि त्याची स्तुती करतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होतात आणि गणाधिपती म्हणून ओळखले जातात.
अन्यत्र योगज्ञानाभ्यां संन्यासादथवान्यतः । प्राप्यते तत्परं स्थानं सहस्रेणैव जन्मनाम्
इतरत्र योग, ज्ञान, संन्यास किंवा इतर साधनांनी ते परम स्थान मिळवावं लागतं आणि तेही हजार जन्मांनीच.
ये भक्ता देवदेवेशि वाराणस्यां वसंति वै । ते विंदंति परं मोक्षमेकेनैव तु जन्मना
पण देवतांच्या अधिष्ठात्री देवी, जे भक्त वाराणसीत राहतात, त्यांना एकाच जन्मात परम मोक्ष मिळतो.
यत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना । अविमुक्तं तदासाद्य नान्यदिच्छेत्तपोवनम्
जिथे योग, ज्ञान आणि मोक्ष एकाच जन्मात मिळतो—'अविमुक्त' गाठल्यावर दुसऱ्या कोणत्याही तपोवनाची इच्छा ठेवू नये.
यतो मयाऽविमुक्तं तदविमुक्तं ततः स्मृतम् । तदेव गुह्यं गुह्यानामेतद्विज्ञानमुच्यते
मी ज्याला 'अविमुक्त' असं नाव दिलं, म्हणून ते 'अविमुक्त' म्हणून ओळखलं जातं; हेच सर्वांत गुप्त रहस्य आहे, हेच खरे ज्ञान आहे.
ज्ञानाज्ञानाभिनिष्ठानां परमानंदमिच्छताम् । यागतिर्विदिता सुभ्रूः साविमुक्ते मृतस्य तु
ज्ञानात किंवा अज्ञानात स्थिर असलेल्यांना, जे परम आनंदाची इच्छा करतात, सुंदर भुवई असलेल्या देवी, मरणानंतर त्यांची गती 'अविमुक्त' मध्येच होते.
यानि चैवाविमुक्तस्य देहे दृष्टानि कृत्स्नशः । पुरी वाराणसी तेभ्यः स्थानेभ्योऽप्यधिका शुभा
'अविमुक्त' मध्ये ज्यांच्या देहावर जशी शुभ चिन्हे दिसतात, त्यांच्यापेक्षा वाराणसी नगरी सर्व स्थळांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
यत्र साक्षान्महादेवो देहांते स्वयमीश्वरः । व्याचष्टे तारकं ब्रह्म तत्रैव ह्यविमुक्तये
जिथे स्वतः महादेव देहाच्या शेवटी तारक ब्रह्म प्रकट करतो, तिथेच अविमुक्त आहे.
यत्तत्परतरं तत्त्वमविमुक्तमिति श्रुतम् । एकेन जन्मना देवि वाराणस्यां तदाप्नुयात्
ते सर्वोच्च तत्त्व 'अविमुक्त' म्हणून ओळखले जाते; जो कोणी एकदाच वाराणसीत जन्म घेतो, हे तत्त्व त्याला मिळते, हे देवी, ऐकले आहे.
भ्रूमध्ये नाभिमध्ये च हृदये चैव मूर्धनि । यथाविमुक्तमादित्ये वाराणस्यां व्यवस्थितम्
भुवयांच्या मध्ये, नाभीमध्ये, हृदयात आणि डोक्याच्या शिरोभागी जसे अविमुक्त सूर्याच्या ठिकाणी आहे, तसेच ते वाराणसीत स्थिर आहे.
वरणायास्तथा चास्या मध्ये वाराणसीपुरी । तत्रैव संस्थितं तत्त्वं नित्यमेवंविमुक्तकम्
वरुणा आणि असि या दोन नद्यांच्या मध्ये वाराणसी नगरी आहे; तिथेच हे तत्त्व कायमचे अविमुक्त म्हणून स्थिर आहे.
वाराणस्याः परं स्थानं न भूतं न भविष्यति । यत्र नारायणो देवो महादेवो दिवीश्वरः
वाराणसीपेक्षा श्रेष्ठ असे कोणतेही स्थान नव्हते, नाही आणि असणारही नाही; जिथे नारायण देव आणि महादेव, स्वर्गाचे स्वामी, वास करतात.
तत्र देवाः सगंधर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । उपासते यं सततं देवदेवः पितामहः
तिथे देव, गंधर्व, यक्ष, नाग आणि राक्षस हे सर्व नेहमी देवांचा देव, पितामह यांची उपासना करतात.