मेरुशृंगे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् । देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
पूर्वी मेरू पर्वताच्या शिखरावर, देवी देवतांच्या मध्ये बसून, त्रिपुरांचा शत्रू असलेल्या ईशान महादेवाला विचारत होती.
देव्युवाच-। देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन । कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
देवी म्हणाली: हे देवाधिदेव, महादेव, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारे, मनुष्य तुला लवकर कसा पाहू शकतो?
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगोऽथ वैदिकः । आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शंकर
सांख्ययोग, ध्यान, कर्मयोग आणि वैदिक कर्मे – हे आणि इतर मार्ग, शंकरा, जगात खूप कष्टाचे आहेत.
येन विश्रांतचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि । दृश्यो हि भगवान्सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
ज्यांचं मन शांत आहे अशा योग्यांना आणि कर्तव्य करणाऱ्यांनाही, तसेच सर्व देहधारकांना, तो सूक्ष्म भगवान कशा मार्गाने दिसतो?
एतद्गुह्यतमं ज्ञानं गूढं शक्रादिसेवितम् । हिताय सर्वभूतानां ब्रूहि कामाग्निनाशनम्
हे अतिशय गूढ ज्ञान, इंद्रादी देवांनी जपलेलं, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी, आणि कामाग्नीचा नाश करणारं, तू सांग.
ईश्वर उवाच-। अवाच्यमत्र विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् । वक्ष्ये तव यथातत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ईश्वर म्हणाले: हे ज्ञान इथे बोलायचं नसतं; अज्ञानी लोक त्याला नाकारतात. तरीही मी तुला ते सत्य सांगतो, जे परम ऋषींनी सांगितलं आहे.
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी । सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
माझी वाराणसी नगरी हे सर्वात गूढ आणि श्रेष्ठ क्षेत्र आहे; ती सर्व जीवांना संसाराच्या समुद्रातून पार नेते.
तत्र भक्त्या महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः । निवसंति महात्मानः परं नियममास्थिताः
म्हणून, हे महादेवी, जे माझ्या व्रताचं आणि श्रेष्ठ नियमाचं पालन करून भक्तीने तिथे राहतात, ते खरे महात्मा आहेत.
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च यत् । ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
सर्व तीर्थांमध्ये हे श्रेष्ठ आहे, सर्व ठिकाणांमध्ये हे सर्वोत्तम आहे, आणि सर्व ज्ञानांमध्ये हेच खरे ज्ञान आहे — अविमुक्त हेच माझं परमोच्च स्थान आहे.
स्थानांतर पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च । श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
इतर पवित्र स्थळं, तीर्थं, देवळं, अगदी स्मशानात किंवा दिव्य भूमीवर असलेलीही —
भूर्लोके नैव संलग्नमंतरिक्षे ममालयम् । अमुक्तास्तत्र पश्यंति मुक्ताः पश्यंति चेतसा
माझं निवासस्थान ना पृथ्वीवर कुठे जोडलेलं आहे, ना आकाशात आहे; जे मुक्त नाहीत ते फक्त तिथेच पाहतात, पण जे मुक्त आहेत ते मनाने मला ओळखतात.
श्मशानमेतद्विख्यातमविमुक्तमिति श्रुतम् । कालो भूत्वा जगदिदं संहराम्यत्र सुंदरि
हे स्मशान 'अविमुक्त' म्हणून प्रसिद्ध आहे, असं ऐकलं जातं; सुंदरि, मीच काळ होऊन इथे या जगाचा संहार करतो.
देवीदं सर्वगुह्यानां स्थानं प्रियतरं मम । मद्भक्तास्तत्र गच्छंति मामेव प्रविशंति च
देवी, सर्व गुपितांपैकी हेच मला सर्वात प्रिय स्थान आहे; माझे भक्त जे इथे येतात, ते प्रत्यक्ष माझ्यातच विलीन होतात.
दत्तं जप्तं हुतं चेष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । ध्यानमध्ययनं ज्ञानं सर्वं तत्राक्षयं भवेत्
इथे जे काही दान दिलं, जप केलं, होम केला, साधना केली, तप केलं, ध्यान, वाचन किंवा ज्ञान मिळवलं — ते सर्व अमर आणि अक्षय होतं.
जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् । अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्
अविमुक्तमध्ये प्रवेश करणाऱ्याचं हजारो जन्मांतील सगळं पाप नष्ट होतं.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च वर्णसंकराः । स्त्रियो म्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, मिश्र जातीचे, स्त्रिया, परदेशी आणि इतर पापयुक्त जन्म घेणारे —
कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्ता अविमुक्ते वरानने
किडे, मुंग्या, इतर सर्व प्राणी आणि पक्षी, हे सुंदरमुखी, जे अविमुक्तमध्ये मृत्युमुखी पडतात —
चंद्रार्द्धमौलयस्त्र्यक्षा महावृषभवाहनाः । शिवे मम पुरे देवि जायंते तत्र मानवाः
चंद्रकोरी मस्तकावर असलेले, त्रिनेत्री, महावृषभावर बसलेले शंकर जिथे वास करतात, त्या माझ्या नगरीत, देवी, जे जन्म घेतात, तेच खरे मानव आहेत.
नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । ईश्वरानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम्
अविमुक्तमध्ये मरण पावलेला कोणताही पापी नरकात जात नाही; सर्वांना ईश्वराची कृपा मिळते आणि ते उच्चतम स्थान प्राप्त करतात.
मोक्षं सुदुर्ल्लभं मत्वा संसारं चातिभीषणम् । अश्मना चरणौ भंक्त्वा वाराणस्यां वसेन्नरः
मोक्ष अतिशय दुर्मिळ आहे आणि संसार फार भयंकर आहे, म्हणून माणसाने दगडाने पाय फोडूनसुद्धा वाराणसीत राहावं.
दुर्ल्लभा तपसा चापि मृतस्य परमेश्वरि । यत्र तत्र विपन्नस्य गतिः संसारमोक्षणी
परमेश्वरी, तप करूनही मृत्यूनंतर अशी गती मिळणं फार कठीण आहे; जिथे कुठे मृत्यू आला, तिथेच संसारातून मुक्ती मिळते.
प्रसादाज्जायते सम्यक्मम शैलेंद्रनंदिनि । अप्रवृद्धा न पश्यंति मम मायाविमोहिताः
माझ्या कृपेनेच, हे शैलपुत्री, हे खरं मिळतं; ज्यांचं मन परिपक्व नाही, त्यांना माझ्या मायेमुळे हे दिसत नाही.
विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः । हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेद्विघ्नशतैरपि
मल, मूत्र, वीर्य यांच्या मध्ये ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात; तरीही शंभर अडचणी आल्या तरी ज्ञानी माणसाने तिथेच राहावं.
स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । जन्ममृत्युजरामुक्तं परं यांति शिवालयम्
तो त्या सर्वोच्च स्थानी पोहोचतो, जिथे गेल्यावर दु:ख राहत नाही; जन्म, मृत्यू आणि वार्धक्य यांच्यापासून मुक्त होऊन तो शिवाच्या निवासात पोहोचतो.
अपुनर्मरणानां हि सा गतिर्मोक्षकांक्षिणाम् । यां प्राप्य कृतकृत्यः स्यादिति मन्यंति पंडिताः
पुन्हा मृत्यू न येणाऱ्यांची हीच अवस्था आहे, तीच मोक्षाची इच्छा असणाऱ्यांची अंतिम गती आहे; ती मिळवल्यावर सर्व कर्तव्य पूर्ण झालं असं पंडित मानतात.
न दानैर्न तपोभिश्च न यज्ञैर्नापि विद्यया । प्राप्यते गतिरुत्कृष्टा याविमुक्ते तु लभ्यते
दान, तप, यज्ञ किंवा विद्या यांनी ती उच्चतम गती मिळत नाही; पण अविमुक्तमध्ये मात्र ती सहज मिळते.
नानावर्णा विवर्णाश्च चांडालाद्या जुगुप्सिताः । किल्बिषैः पूर्णदेहाश्च विशिष्टैः पातकैस्तथा
अनेक रंगांचे, रंगहीन, चांडाळ वगैरे तुच्छ मानलेले, ज्यांच्या देहात पाप भरलेलं आहे आणि जे मोठ्या अपराधांनी चिन्हांकित आहेत—
भेषजं परमं तेषामविमुक्तं विदुर्बुधाः । अविमुक्तं परं ज्ञानमविमुक्तं परं पदम्
त्यांच्यासाठी 'अविमुक्त' हेच श्रेष्ठ औषध आहे, असं ज्ञानी लोक मानतात. 'अविमुक्त' हेच सर्वोच्च ज्ञान, 'अविमुक्त' हेच परम स्थान आहे.
अविमुक्तं परं तत्त्वमविमुक्तं परं शिवम् । कृत्वा वै नैष्ठिकीं दीक्षामविमुक्ते वसंति ये
'अविमुक्त' हेच श्रेष्ठ तत्त्व, 'अविमुक्त' हेच परम मंगल आहे. जे निश्चयाने दीक्षा घेऊन 'अविमुक्त' मध्ये राहतात—
तेषां तत्परमं ज्ञानं ददाम्यंते परं पदम् । प्रयागं नैमिषारण्यं श्रीशैलोऽथ महाबलम्
त्यांना मी ते परम ज्ञान देतो आणि शेवटी तेच श्रेष्ठ स्थान मिळतं. प्रयाग, नैमिषारण्य, श्रीशैल आणि महाबळ,