अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । यमुनाप्रभवं गच्छेत्समुपस्पृश्य यामुनम्
तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळवतो आणि स्वर्गात जातो. त्याने यमुनाचे उगमस्थान गाठावे आणि यमुनाजळील पाण्याचा स्पर्श करावा.
अश्वमेधफलं लब्ध्वा ब्रह्मलोके महीयते । दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळवून, तो ब्रह्मलोकात सन्मान मिळवतो. मग, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेल्या दर्वीसंक्रमण या तीर्थस्थळी पोहोचल्यावर —
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति । सिंधोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगंधर्वसेवितम्
— तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळवतो आणि स्वर्गात जातो. मग, सिद्ध आणि गंधर्वांनी सेविलेल्या सिंधूच्या उगमस्थानी जाऊन —
तत्रोष्य रजनीः पंच दद्याद्बहुसुवर्णकम् । अथ देवीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम्
— तिथे पाच रात्री राहून, पुष्कळ सोन्याचे दान केल्यावर, मग अत्यंत कठीण अशा देवीला भेटल्यावर —
अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम् । ऋषिकुल्यां समासाद्य वसिष्ठं चैव भारत
— तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळवतो आणि औशनसी मार्गाने जातो. ऋषिकुल्या आणि वसिष्ठ या स्थळी पोहोचल्यावर, हे भारतवंशी —
वसिष्ठं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः । ऋषिकुल्यां नरः स्नात्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते
— वसिष्ठ पार केल्यावर, सर्व वर्णांचे द्विज, ऋषिकुल्येवर स्नान केल्यावर, माणूस ऋषिलोकात पोहोचतो.
यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप । भृगुतुंगं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्
नराधिपा, जर तो तिथे एक महिना फक्त भाज्या खाऊन राहिला, तर भृगुतुंग गाठल्यावर, त्याला वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते । कार्तिकमाघयोश्चैव तीर्थमासाद्य दुर्लभम्
वीरप्रमोक्ष या स्थळी जाऊन, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. तसेच, कार्तिक आणि माघ महिन्यांतील त्या दुर्मिळ तीर्थात —
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति पुण्यकृत् । ततः संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम्
— पुण्यवान माणसाला अग्निष्टोम आणि अतिरात्र या यज्ञांचे फळ मिळते. त्यानंतर संध्यास्थळी पोहोचून, त्या श्रेष्ठ विद्येच्या तीर्थात —
उपस्पृशेत्स विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत् । महाश्रमे वसेद्रात्रिं सर्वपापप्रमोचने
— तिथे पाण्याचा स्पर्श केल्यावर, तो सर्व विद्यांमध्ये पारंगत होतो. त्या महान आश्रमात एक रात्र राहिल्यावर, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
एककालं निराहारो लोकान्संवसते शुभान् । षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये
एक वेळ उपवास केल्यावर तो पुण्यवान लोकांत वास करतो; आणि महाप्रलयाच्या काळात प्रत्येक सहाव्या वेळी उपवास केल्यास, त्याला तिथे एक महिना मिळतो.
तीर्णस्तारयते जंतून्दशपूर्वान्दशापरान् । दृष्ट्वा माहेश्वरं पुण्यं परं सुरनमस्कृतम्
जो स्वतः पार होतो, तो दहा मागचे आणि दहा पुढचे जीवही पार करतो; महेश्वराचं ते पुण्य स्थान, देवांनी वंदिलेलं, पाहिल्यावर मोठं पुण्य मिळतं.
कृतार्थः सर्वकृत्येषु न शोचेन्मरणं क्वचित् । सर्वपापविशुद्धात्मा विंद्याद्बहुसुवर्णकम्
सर्व कर्तव्ये पूर्ण केलेल्या माणसाने कधीही मृत्यूची चिंता करू नये; सर्व पापांतून शुद्ध झाल्यावर त्याला भरपूर सोने मिळतं.
अथ वेतसिकां गच्छेत्पितामहनिषेविताम् । अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत्
मग पितामहांनी पूजिलेल्या वेतसिका या ठिकाणी गेला, तर त्याला अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळतं आणि तो श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतो.
अथ सुंदरिकां तीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेविताम् । रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत्पुरातनैः
यानंतर सिद्धांनी पूजिलेलं सुंदरिका हे तीर्थ गाठल्यावर, तो देखणं रूप मिळवतो, असं पूर्वजांनी पाहिलं आहे.
ततो ब्राह्मणिकां गत्वा ब्रह्मचारी समाहितः । पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते
त्यानंतर ब्राह्मणिका या ठिकाणी एकाग्रचित्त ब्रह्मचारी गेला, तर कमळासारख्या तेजस्वी वाहनावर बसून तो ब्रह्मलोकात पोहोचतो.
ततश्च नैमिषं गच्छेत्पुण्यं द्विजनिषेवितम् । तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैः सह
मग त्याने पुण्यवान, द्विजांनी वास केलेल्या नैमिष या ठिकाणी जावं; तिथे ब्रह्मा नेहमी देवांसह राहतो.
नैमिषं प्रार्थयानस्य पापस्यार्द्धं प्रणश्यति । प्रविष्टमानस्तु नरः सर्वपापात्प्रमुच्यते
जो नैमिषाची इच्छा करतो, त्याचं अर्ध पाप नाहीसं होतं; पण जो तिथे प्रवेश करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
युधिष्ठिर उवाच- वाराणस्याश्च माहात्म्यं संक्षेपात्कथितं त्वया । विस्तरेण मुने ब्रूहि तदा प्रीणाति मे मनः
युधिष्ठिर म्हणाले: तू वाराणसीचं माहात्म्य थोडक्यात सांगितलं; हे मुनी, ते मला सविस्तर सांग, कारण त्याचं ऐकून माझं मन आनंदित झालं आहे.
नारद उवाच-। अत्रेतिहासं वक्ष्यामि वाराणस्या गुणाश्रयम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया
नारद म्हणाले: इथे मी एक प्राचीन कथा सांगतो, जी वाराणसीच्या गुणांचं मूळ आहे; ती ऐकताच ब्रह्महत्येचं पाप नष्ट होतं.
मेरुशृंगे पुरा देवमीशानं त्रिपुरद्विषम् । देवासनगता देवी महादेवमपृच्छत
पूर्वी मेरू पर्वताच्या शिखरावर, देवी देवतांच्या मध्ये बसून, त्रिपुरांचा शत्रू असलेल्या ईशान महादेवाला विचारत होती.
देव्युवाच-। देवदेव महादेव भक्तानामार्तिनाशन । कथं त्वां पुरुषो देवमचिरादेव पश्यति
देवी म्हणाली: हे देवाधिदेव, महादेव, भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारे, मनुष्य तुला लवकर कसा पाहू शकतो?
सांख्ययोगस्तथा ध्यानं कर्मयोगोऽथ वैदिकः । आयासबहुला लोके यानि चान्यानि शंकर
सांख्ययोग, ध्यान, कर्मयोग आणि वैदिक कर्मे – हे आणि इतर मार्ग, शंकरा, जगात खूप कष्टाचे आहेत.
येन विश्रांतचित्तानां योगिनां कर्मिणामपि । दृश्यो हि भगवान्सूक्ष्मः सर्वेषामथ देहिनाम्
ज्यांचं मन शांत आहे अशा योग्यांना आणि कर्तव्य करणाऱ्यांनाही, तसेच सर्व देहधारकांना, तो सूक्ष्म भगवान कशा मार्गाने दिसतो?
एतद्गुह्यतमं ज्ञानं गूढं शक्रादिसेवितम् । हिताय सर्वभूतानां ब्रूहि कामाग्निनाशनम्
हे अतिशय गूढ ज्ञान, इंद्रादी देवांनी जपलेलं, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी, आणि कामाग्नीचा नाश करणारं, तू सांग.
ईश्वर उवाच-। अवाच्यमत्र विज्ञानं ज्ञानमज्ञैर्बहिष्कृतम् । वक्ष्ये तव यथातत्त्वं यदुक्तं परमर्षिभिः
ईश्वर म्हणाले: हे ज्ञान इथे बोलायचं नसतं; अज्ञानी लोक त्याला नाकारतात. तरीही मी तुला ते सत्य सांगतो, जे परम ऋषींनी सांगितलं आहे.
परं गुह्यतमं क्षेत्रं मम वाराणसी पुरी । सर्वेषामेव भूतानां संसारार्णवतारिणी
माझी वाराणसी नगरी हे सर्वात गूढ आणि श्रेष्ठ क्षेत्र आहे; ती सर्व जीवांना संसाराच्या समुद्रातून पार नेते.
तत्र भक्त्या महादेवि मदीयं व्रतमास्थिताः । निवसंति महात्मानः परं नियममास्थिताः
म्हणून, हे महादेवी, जे माझ्या व्रताचं आणि श्रेष्ठ नियमाचं पालन करून भक्तीने तिथे राहतात, ते खरे महात्मा आहेत.
उत्तमं सर्वतीर्थानां स्थानानामुत्तमं च यत् । ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानमविमुक्तं परं मम
सर्व तीर्थांमध्ये हे श्रेष्ठ आहे, सर्व ठिकाणांमध्ये हे सर्वोत्तम आहे, आणि सर्व ज्ञानांमध्ये हेच खरे ज्ञान आहे — अविमुक्त हेच माझं परमोच्च स्थान आहे.
स्थानांतर पवित्राणि तीर्थान्यायतनानि च । श्मशानसंस्थितान्येव दिव्यभूमिगतानि च
इतर पवित्र स्थळं, तीर्थं, देवळं, अगदी स्मशानात किंवा दिव्य भूमीवर असलेलीही —