यत्फलं समवाप्नोति तन्नत्वा गरुडध्वजम् । कृत्वापि बहुशः पापं नरो मोहसमन्वितः
तो जे फळ मिळवतो, तेच गरुडध्वजाला वंदन केल्याने मिळतं; आणि जो मोहाने अनेक पापं करतो—
न याति नरकं गत्वा सर्वपापहरं हरिम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च
तो सर्व पापं नष्ट करणाऱ्या हरिकडे गेल्यावर नरकात जात नाही; पृथ्वीवरची सर्व तीर्थक्षेत्रं आणि पवित्र स्थळं—
तानि सर्वाण्यवाप्नोति विष्णोर्नामानुकीर्तनात् । देवं शार्ङ्गधरं विष्णुं ये प्रपन्नाः परायणाः
ती सर्व विष्णूचं नाव पुन्हा पुन्हा घेतल्याने मिळतात; जे लोक शार्ङ्गधारी विष्णूला शरण जातात—
न तेषां यमसालोक्यं न ते स्युर्नरकौकसः । वैष्णवः पुरुषो वैश्य शिवनिंदां करोति यः
त्यांना यमाचं राज्य दिसत नाही, ते नरकातही राहत नाहीत; पण जो वैष्णव शिवाची निंदा करतो—
न विंदेद्वैष्णवं लोकं स याति नरकं महत् । उपोष्यैकादशीमेकां प्रसंगेनापि मानवः
त्याला वैष्णव लोक मिळत नाहीत, तो मोठ्या नरकात जातो. एखाद्याने अगदी योगायोगाने एक एकादशी उपवास जरी केला—
न याति यातनां यामीमिति लोमशतः श्रुतम् । नेदृशं पावनं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
त्याला यमाची यातना भोगावी लागत नाही—असं शंभर केस असणाऱ्यापासून ऐकलं आहे. तिन्ही लोकांत यासारखं पावन काहीच नाही.
उभयं पद्मनाभस्य दिनं पातकनाशनम् । तावत्पापानि देहेऽस्मिन्वसंतीह विशांवर
पद्मनाभाचे दोन्ही दिवस पापांचा नाश करतात; हे विश्वांबरा, जोपर्यंत पद्मनाभाचा शुभ दिवस पाळला जात नाही, तोपर्यंत पापं या देहात राहतात.
यावन्नोपवसेज्जंतुः पद्मनाभदिनं शुभम् । अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च
जोपर्यंत जीव पद्मनाभाचा शुभ दिवस उपवास करत नाही, तोपर्यंत हजार अश्वमेध यज्ञ आणि शंभर राजसूय यज्ञ—
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । एकादशेंद्रियैः पापं यत्कृतं वैश्य मानवैः
एकादशीच्या उपवासाच्या पुण्याशी इतर सोळा भागही तुलना करू शकत नाहीत. व्यापारी आणि इतर माणसांनी आपापल्या अकरा इंद्रियांद्वारे केलेले सर्व पाप एकादशीच्या उपवासाने नष्ट होते.
एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं व्रजेत् । एकादशीसमं किंचित्पुण्यं लोके न विद्यते
एकादशीचा उपवास केल्याने ती सर्व पापे नाहीशी होतात. या जगात एकादशीच्या पुण्याइतके दुसरे काहीही नाही.
व्याजेनापि कृता यैस्तु वशं यांति न भास्करेः । स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी
जरी काही कारणाने हा व्रत केलं, तरीसुद्धा ते सूर्याच्या अधीनतेत नेते; हे व्रत स्वर्ग आणि मुक्ती देणारे आहे आणि शरीराला आरोग्यही देते.
सुकलत्रप्रदा ह्येषा जीवत्पुत्रप्रदायिनी । न गंगा न गया वैश्य न काशी न च पुष्करम्
हे व्रत चांगली पत्नी आणि जिवंत मुले देते. गंगा, गया, काशी किंवा पुष्कर यांचीही तुलना याच्याशी होऊ शकत नाही.
न चापि वैष्णवं क्षेत्रं तुल्यं हरिदिनेन तु । यमुना चन्द्रभागा न तुल्या हरिदिनेन तु
कोणतेही वैष्णव क्षेत्र हरिदिनाच्या तुलनेत नाही. यमुना किंवा चंद्रभागा देखील हरिदिनाच्या बरोबरीची नाहीत.
अनायासेन येनात्र प्राप्यते वैष्णवं पदम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा समुपोष्य हरेर्दिने
यामुळे, कोणताही मोठा प्रयत्न न करता, येथे वैष्णव स्थान मिळते—हरिदिनी उपवास करून आणि रात्री जागरण केल्याने.
दश वै पैतृके पक्षे मातृके दश पूर्वजाः । प्रियाया दश ये वैश्य तानुद्धरति निश्चितम्
दहा पितृकुळातील, दहा मातृकुळातील आणि प्रिय व्यक्तीच्या दहा पूर्वजांना नक्कीच मुक्ती मिळते, हे व्यापाऱ्या.
द्वंद्वसंग परित्यक्ता नागारि कृतकेतनाः । स्रग्विणः पीतवसनाः प्रयांति हरिमंदिरम्
ज्यांनी द्वंद्वाचा त्याग केला, घरदार सोडले, फुलांच्या माळा घातल्या आणि पिवळे वस्त्र परिधान केले, ते सर्व हरिच्या निवासस्थानी जातात.
बालत्वे यौवने वापि वार्द्धके वा विशांवर । उपोष्यैकादशीं नूनं नैति पापोऽतिदुर्गतिम्
बालपणी, तारुण्यात किंवा म्हातारपणी, जो एकादशीचा उपवास करतो, त्याला कधीही भयंकर गति मिळत नाही.
उपोष्येह त्रिरात्राणि कृत्वा वा तीर्थमज्जनम् । दत्वा हेमतिलान्गाश्च स्वर्गं यांतीह मानवाः
इथे तीन दिवस उपवास केल्याने, किंवा तीर्थात स्नान केल्याने, तसेच सोनं आणि तीळ दान केल्याने, माणसांना स्वर्ग मिळतो.
तीर्थे स्नांति न ये वैश्य न दत्तं कांचनं च यैः । नैव तप्तं तपः किंचित्ते स्युः सर्वत्र दुःखिताः
जे तीर्थात स्नान करत नाहीत, सोनं देत नाहीत आणि तप करत नाहीत, ते सर्वत्र नेहमी दुःखी राहतात.
संक्षिप्य कथितं धर्म्मं नरकस्य निरूपणम् । अद्रोहः सर्वभूतेषु वाङ्मनः काय कर्मभिः
संक्षिप्तपणे सांगायचे तर, धर्म आणि नरकाचे वर्णन सांगितले आहे: सर्व प्राण्यांवर वाणी, मन, शरीर आणि कृतीने कधीही हिंसा करू नये.
इंद्रियाणां निरोधश्च दानं च हरिसेवनम् । वर्णाश्रमक्रियाणां च पालनं विधितः सदा
इंद्रियांचे संयम, दान, हरिसेवा आणि वर्णाश्रमधर्माचे नेहमी पालन करणे—हेच मुख्य कर्तव्य आहे.
स्वर्गार्थी सर्वदा वैश्य तपोदानं न कीर्तयेत् । यथाशक्ति तथा दद्यादात्मनो हितकाम्यया
स्वर्गाची इच्छा असणाऱ्यांनी आपले तप किंवा दान कधीच सांगू नये; आपल्या शक्तीनुसार, स्वतःच्या हितासाठी दान करावे.
उपानद्वस्त्रमन्नानि पत्रं मूलं फलं जलम् । अवंध्यं दिवसं कार्य्यं दरिद्रेणापि वैश्यक
चप्पल, वस्त्र, अन्न, पाने, मुळे, फळे, पाणी—गरीब असला तरी, व्यापाऱ्या, या सर्व गोष्टी देऊन दिवस फलदायी करावा.
इहलोके परे चैव न दत्तं नोपतिष्ठते । दातारो नैव पश्यंति तां तां वै यमयातनाम्
इथे दिलेलेच पुढच्या जन्मात आपल्यासोबत जाते; दान करणाऱ्यांना यमाच्या यातना कधीच भोगाव्या लागत नाहीत.
दीर्घायुषो धनाढ्याश्च भवंतीह पुनःपुनः । किमत्र बहुनोक्तेन यांत्यधर्मेण दुर्गतिम्
जे दीर्घायुषी आणि श्रीमंत आहेत, ते पुन्हा पुन्हा तसेच होतात; अधिक काय सांगावे? अधर्माने ते दुःखात जातात.
आरोहंति दिवं धर्म्मे नराः सर्वत्र सर्वदा
धर्माने माणसे नेहमी सर्वत्र स्वर्गात पोहोचतात.
तेन बालत्वमारभ्य कर्तव्यो धर्मसंग्रहः । इति ते कथितं सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
म्हणून लहानपणापासूनच धर्माचं पालन करावं. मी तुला सर्व काही सांगितलं आहे; अजून तुला काय ऐकायचं आहे?
विकुंडल उवाच- श्रुत्वा त्वद्वचनं सौम्य प्रसन्नं चित्तमेव मे । गंगोदं पापहं सद्यः पापहारि सतां वचः
विकुंडळ म्हणाला— तुझं बोलणं ऐकून, सौम्य, माझं मन प्रसन्न झालं आहे; जसं गंगाजल पापं लगेच दूर करतं, तसंच सज्जनांचं बोलणंही पापं नाहीशी करतं.
उपकर्तुं प्रियं वक्तुं गुणो नैसर्गिकः सताम् । शीतांशुः क्रियते केन शीतलोऽमृतमंडलः
दुसऱ्यांना मदत करणं आणि गोड बोलणं हे सज्जनांचं नैसर्गिक गुण आहेत; चंद्राला शीतलपणा कोण देतो, त्याचं अमृतमय तेज कोण करतं?
देवदूत ततो ब्रूहि कारुण्यान्मम पृच्छतः । नरकान्निष्कृतिः सद्यो भ्रातुर्मे जायते कथम्
देवतांचे दूत, म्हणून दयाळूपणानं मला सांग, मी विचारतोय— माझ्या भावाला नरकातून लगेच मुक्ती कशी मिळेल?