न तीर्थैर्न तपोभिश्च कृतघ्नस्यास्ति निष्कृतिः । सहते यातनां घोरां स नरो नरके चिरम्
कृतघ्न माणसासाठी तीर्थयात्रा किंवा तपानेही प्रायश्चित्त नाही; असा माणूस नरकात दीर्घकाळ भयंकर यातना सहन करतो.
पृथिव्यां यानि तीर्थानि तेषु मज्जति यो नरः । जितेंद्रियो जिताहारो न स याति यमालयम्
जो पृथ्वीवरील तीर्थांमध्ये स्नान करतो, इंद्रिये आणि आहार जिंकतो, तो यमाच्या घरात जात नाही.
न तीर्थे पातकं कुर्यान्न च तीर्थोपजीवनम् । तीर्थे प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्मस्य विक्रयः
तीर्थस्थळी पाप करू नये, किंवा तीर्थावर उपजीविका करू नये; तीर्थस्थळी दान घेणे आणि धर्माचा व्यापार करणे टाळावे.
दुर्जरं पातकं तीर्थे दुर्जरश्च प्रतिग्रहः । तीर्थे च दुर्जरं सर्वमेतत्किन्नरकं व्रजेत्
तीर्थस्थळी केलेले पाप आणि तिथे दान घेणे दोन्ही टाळणे कठीण असते; तीर्थस्थळी केलेली अशी सर्व कृत्ये नरकात नेतात.
सकृद्गंगांभसि स्नातः पूतो गांगेयवारिणा । न नरो नरकं याति अपि पातकराशिकृत्
जो माणूस एकदाच गंगाजळात स्नान करतो, तो गंगेच्या पवित्र पाण्याने शुद्ध होतो; त्याने कितीही पाप केले तरी तो नरकात जात नाही.
व्रतदानतपो यज्ञाः पवित्राणीतराणि च । गंगाबिंद्वभिषिक्तस्य न समा इति नः श्रुतम्
व्रत, दान, तप, यज्ञ आणि इतर पवित्र कर्मे — गंगेच्या एका थेंबाने अभिषिक्त झालेल्या माणसाच्या तुलनेत ती काहीच नाहीत, असे आम्ही ऐकले आहे.
अन्यतीर्थसमां गंगां यो ब्रवीति नराधमः । स याति नरकं वैश्य दारुणं रौरवं महत्
जो नीच माणूस गंगा इतर तीर्थांसारखीच आहे असे म्हणतो, तो, वैश्य, रौरव नावाच्या भयंकर आणि मोठ्या नरकात जातो.
धर्मद्रवं ह्यपां बीजं वैकुंठचरणच्युतम् । धृतं मूर्ध्नि महेशेन यद्गांगममलं जलम्
धर्माचा सार, पाण्याचे बीज, वैकुंठाच्या चरणांपासून पडलेले, महेशाने डोक्यावर धारण केलेले जे गंगेचे निर्मळ पाणी आहे, तेच खरे आहे.
तद्ब्रह्मैव न संदेहो निर्गुणं प्रकृतेः परम् । तेन किं समतां गच्छेदपि ब्रह्मांडगोचरे
तेच ब्रह्म आहे, यात शंका नाही — निर्गुण, प्रकृतीच्या पलीकडे; मग या विश्वातील कोणतीही गोष्ट त्याच्या बरोबरीची कशी ठरू शकेल?
गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । नरो न नरकं याति किं तया सदृशं भवेत् । नान्येन दह्यते सद्यः क्रिया नरकदायिनी
जो माणूस कितीही योजन दूर असला तरी 'गंगा, गंगा' असे म्हणतो, तो नरकात जात नाही; तिच्याशी तुलना कोणाची होईल? दुसऱ्या कोणत्याही कृतीने नरक देणारा त्वरित नष्ट होत नाही.
गंगांभसि प्रयत्नेन स्नातव्यं तेन मानवैः । प्रतिगृह निवृत्तो यः प्रतिग्रहक्षमोऽपि सन् । स द्विजो द्योतते वैश्य तारारूपश्चिरं दिवि
म्हणून माणसाने गंगेच्या पाण्यात स्नान करण्याचा प्रयत्न करावा; जो दान घेणे सोडतो, जरी तो घेण्यास समर्थ असला तरी, तो द्विज तेजस्वी होतो, वैश्य, आणि आकाशातील तार्यासारखा दीर्घकाळ राहतो.
गामुद्धरंति ये पंकाद्ये रक्षंति च रोगिणः । म्रियंते गोगृहे ये च तेषां नभसि तारकाः । यमलोकं न पश्यंति प्राणायामपरायणाः
जे गायींना चिखलातून वाचवतात, आजारींची काळजी घेतात, किंवा गोशाळेत मरतात — त्यांच्या नावे आकाशात तारे असतात; प्राणायाम साधन करणाऱ्यांना यमलोक दिसत नाही.
अपि दुष्कृतकर्माणस्तैरेव हतकिल्बिषाः । दिवसे दिवसे वैश्य प्राणायामास्तु षोडश । अपि ब्रह्महणं साक्षात्पुनंत्यहरहः कृताः
वाईट कर्म करणारेही या कृतींमुळे पापमुक्त होतात; वैश्य, जो दररोज सोळा वेळा प्राणायाम करतो, तो प्रत्यक्ष ब्रह्महत्यारा असला तरी, दररोज शुद्ध होतो.
तपांसि यानि तप्यंते व्रतानि नियमाश्च ये । गोसहस्रप्रदानं च प्राणायामस्तु तत्समः
सर्व तप, व्रते, नियम आणि हजार गायींचे दान — या सर्वांच्या बरोबरीचा प्राणायाम आहे.
अब्बिंदुं यः कुशाग्रेण मासेमासे नरः पिबेत् । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामस्तु तत्समः
जो माणूस दर महिन्याला कुशाच्या टोकाने एक थेंब पाणी पितो, असे वर्षभर किंवा त्याहून अधिक करतो, त्याच्या शंभर वर्षांच्या तपासमान प्राणायाम बरोबरीचा आहे.
पातकं तु महद्यच्च तथा क्षुद्रोपपातकम् । प्राणायामैः क्षणात्सर्वं भस्मसात्कुरुते नरः
मोठे किंवा लहान जे काही पाप असो, माणूस प्राणायामाने क्षणात सर्व पापे नष्ट करू शकतो.
मातृवत्परदारान्ये मन्यंते वै नरोत्तमाः । न ते यांति नरश्रेष्ठ कदाचिद्यम यातनाम्
जे उत्तम पुरुष दुसऱ्यांच्या पत्नींकडे आईसारखे पाहतात, ते कधीच नरकात यमाच्या यातना भोगत नाहीत.
मनसापि परेषां यः कलत्राणि न सेवते । सह लोकद्वये नास्ति तेन वैश्य धरा धृता
जो मनातही दुसऱ्यांच्या पत्नीची इच्छा करत नाही, हे वैश्य, तो या जगात आणि पुढच्या जगातही पृथ्वीचे पालन करतो.
तस्माद्धर्म्मान्वितैस्त्याज्यं परदारोपसेवनम् । नयंति परदारास्तु नरकानेकविंशतिम्
म्हणून, धर्माने वागणाऱ्याने दुसऱ्यांच्या स्त्रियांचा संबंध नेहमीच टाळावा; कारण परस्त्रीसंग माणसाला एकवीस नरकात नेतो.
लोभो न जायते येषां परदारेषु मानसे । ते यांति देवलोकं तु न यमं वैश्यसत्तम
ज्यांच्या मनात दुसऱ्यांच्या स्त्रियांबद्दल लोभ उत्पन्न होत नाही, हे श्रेष्ठ वैश्य, ते देवांच्या लोकात जातात, यमाच्या लोकात नाही.
शश्वत्क्रोधनिदानेषु यः क्रोधेन न जीयते । जितस्वर्गः स मंतव्यः पुरुषोऽक्रोधनो भुवि
जो नेहमी राग येण्याच्या प्रसंगीही रागावर विजय मिळवतो, तो पृथ्वीवर क्रोधरहित असून, खऱ्या अर्थाने स्वर्ग जिंकतो.
मातरं पितरं पुत्र आराधयति देववत् । अप्राप्ते वार्द्धके काले न याति च यमालयम्
जो आपल्या आई-वडीलांना आणि पुत्राला देवासारखी पूजा करतो, आणि हे वृद्धावस्थेपूर्वी करतो, तो यमाच्या घरात जात नाही.
पितुश्चाधिकभावेन येऽर्चयंति गुरुं नराः । भवंत्यतिथयो लोके ब्रह्मणस्ते विशांवर
जे पुरुष वडिलांपेक्षा अधिक आदराने आपल्या गुरूची पूजा करतात, हे विशाल लोकांमध्ये श्रेष्ठ, ते ब्रह्माच्या लोकात पाहुणे होतात.
इह चैव स्त्रियो धन्याः शीलस्य परिरक्षणात् । शीलभंगे च नारीणां यमलोकः सुदारुणः
इथेही, स्त्रिया आपले चारित्र्य जपतात म्हणून धन्य आहेत; पण ज्या स्त्रिया आपले चारित्र्य भंग करतात, त्यांच्यासाठी यमलोक फार भयंकर असतो.
शीलं रक्ष्यं सदा स्त्रीभिर्दुष्टसंगविवर्जनात् । शीलेन हि परः स्वर्गः स्त्रीणां वैश्य न संशयः
स्त्रियांनी नेहमी आपले चारित्र्य जपावे, वाईट संगती टाळावी; कारण चारित्र्यामुळेच, हे वैश्य, स्त्रियांना सर्वोच्च स्वर्ग मिळतो—यात शंका नाही.
शूद्रस्य पाकयज्ञेन निषिद्धाचरणेन च । दुर्गतिर्विहिता वैश्य तस्य सा नारकी गतिः
शूद्राने निषिद्ध कर्मे आणि परवानगी नसलेली यज्ञ केले, तर त्याला दुःखदायी आणि नरकाचीच प्राप्ती होते, हे वैश्य.
विचारयंति ये शास्त्रं वेदाभ्यासरताश्च ये । पुराणं संहितां ये च श्रावयंति पठंति च
जे लोक शास्त्राचा विचार करतात, वेदांचा अभ्यास करतात, आणि जे पुराणे व संहितांचे पठण व श्रवण करतात,
व्याकुर्वंति स्मृतिर्ये च ये धर्मप्रतिबोधकाः । वेदांतेषु निषण्णा ये तैरियं जगती धृता
जे स्मृतीचे स्पष्टीकरण करतात, धर्माचे ज्ञान देतात, आणि वेदांतामध्ये स्थिर आहेत—त्यांच्यामुळेच हे जग टिकून आहे.
तत्तदभ्यासमाहात्म्यैः सर्वे ते हतकिल्बिषाः । गच्छंति ब्रह्मणो लोकं यत्र मोहो न विद्यते
अशा अभ्यास व साधनेमुळे त्यांचे सर्व पाप नष्ट होते आणि ते ब्रह्माच्या लोकात जातात, जिथे मोह नाही.
ज्ञानमज्ञाय यो दद्याद्वेदशास्त्रसमुद्भवम् । अपि वेदास्तमर्चंति भवबंधविदारणम्
जो वेद आणि शास्त्रांपासून मिळालेलं ज्ञान इतरांना देतो, जरी त्याला ते पूर्णपणे माहीत नसले, तरी तो संसारबंधन तोडतो—स्वत: वेदही त्याची स्तुती करतात.