ये पिबंति नरा राजन्यमुनासलिलं शुभम् । पंचगव्यसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम्
जे पुरुष यमुनामाईचं शुद्ध पाणी पितात, त्यांना हजारो वेळा पंचगव्याचं सेवन करण्याची काहीच गरज उरत नाही.
कोटितीर्थसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् । तत्र दानं च होमश्च सर्वं कोटिगुणं भवेत्
कोट्यावधी तीर्थांमध्ये हजारो वेळा स्नान केल्याने जे मिळतं, त्याची काहीच गरज नाही; कारण तिथे केलेलं प्रत्येक दान आणि होम हे कोटीपटीने फळ देतं.
नारद उवाच-। अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । पुरा कृतयुगे राजन्निषधे नगरे वरे
नारद म्हणाले — राजन, मी तुला इथे एक प्राचीन कथा सांगतो. पूर्वी कृतयुगात निषध या उत्तम नगरीत—
आसीद्वैश्यः कुबेराभो नामतो हेमकुंडलः । कुलीनः सत्क्रियो देवद्विजपावकपूजकः
कुबेरासारखा श्रीमंत, हेमकुंडळ नावाचा एक वैश्य तिथे राहत होता. तो कुलीन, सत्कर्मी, आणि देव, ब्राह्मण व अग्नी यांचा भक्त होता.
कृषिवाणिज्यकर्त्तासौ विविधक्रयविक्रयी । गोघोटकमहिष्यादि पशुपोषणतत्परः
तो शेती आणि व्यापार करत असे, वेगवेगळ्या वस्तूंची खरेदी-विक्री करायचा आणि गायी, घोडे, म्हशी व इतर जनावरांची काळजी घ्यायचा.
पयो दधीनि तक्राणि गोमयानि तृणानि च । काष्ठानि फलमूलानि लवणाद्रा र्!दिपिप्पली
तो नेहमी दूध, दही, ताक, शेण, गवत, लाकूड, फळं, कंदमुळं, मीठ, आले, पिंपळी यांची विक्री करत असे.
धान्यानि शाकतैलानि वस्त्राणि विविधानि च । धातूनिक्षुविकारांश्च विक्रीणीते स सर्वदा
तो नेहमी धान्य, भाजीपाला, तेल, विविध प्रकारचे कापड, धातू, ऊस व त्यापासून तयार होणाऱ्या वस्तू विकायचा.
इत्थं नानाविधैर्वैश्य उपायैरपरैस्तथा । उपार्जयामास सदा अष्टौ हाटककोटयः
अशा अनेक व्यापारी मार्गांनी आणि इतर उपायांनी त्याने नेहमी आठ कोटी सोनं जमा केलं.
एवं महाधनः सोथ हाकर्णपलितोभवत् । पश्चाद्विचार्य संसारक्षणिकत्वं स्वचेतसि
अशा प्रकारे मोठा धनवान झाल्यावर तो वृद्ध झाला, केस पांढरे झाले; मग त्याने आपल्या मनात या संसाराचं क्षणभंगुरपण विचारात घेतलं.
तद्धनस्य षडंशेन धर्मकार्यं चकार सः । विष्णोरायतनं चक्रे गृहं चक्रे शिवस्य च
त्या संपत्तीच्या सहाव्या भागातून त्याने धर्मकार्य केलं; विष्णूचं मंदिर आणि शंकराचं घर बांधलं.
तडागं खानयामास विपुलं सागरोपमम् । वाप्यश्च पुष्करिण्यश्च बहुधा तेन कारिताः
त्याने समुद्रासारखं मोठं तलाव खोदवलं आणि अनेक विहिरी व तळी बांधली.
वटाश्वत्थाम्रकंकोल जंबू निंबादि काननम् । स्वसत्वेन तदा चक्रे तथा पुष्पवनं शुभम्
त्याने स्वतःच्या पैशातून वड, पिंपळ, आंबा, बोरे, जांभूळ, कडुनिंब आणि इतर झाडांची बाग केली, तसेच सुंदर फुलांची बागही तयार केली.
उदयास्तमनं यावदन्नपानं चकार सः । पुराद्बहिश्चतुर्दिक्षु प्रपां चक्रेऽतिशोभनाम्
सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत तो अन्नपाणी देत असे; आणि शहराबाहेर चारही दिशांना सुंदर विश्रांतीगृहं बांधली.
पुराणेषु प्रसिद्धानि यानि दानानि भूपते । ददौ तानि सधर्म्मात्मा नित्यं दानपरस्तदा
राजन, पुराणांमध्ये प्रसिद्ध असलेली सर्व दानं त्याने दिली; तो नेहमी धर्मप्रिय आणि दानासाठी तत्पर असे.
यावज्जीवकृते पापे प्रायाश्चित्तमथाकरोत् । देवपूजापरो नित्यं नित्यं चातिथिपूजकः
आपल्या आयुष्यात केलेल्या प्रत्येक पापासाठी त्याने प्रायश्चित्त केलं; तो नेहमी देवांची पूजा करायचा आणि रोज पाहुण्यांचं स्वागत करायचा.
तस्येत्थं वर्त्तमानस्य संजातौ द्वौ सुतौ नृप । तौ सुप्रसिद्ध नामानौ श्रीकुंडल विकुंडलौ
अशा प्रकारे जगत असताना, राजन, त्याला दोन सुपुत्र झाले; त्यांची नावं श्रीकुंडळ आणि विकुंडळ अशी प्रसिद्ध झाली.
तयोर्मूर्ध्नि गृहं त्यक्त्वा जगाम तपसे वनम् । तत्राराध्य परं देवं गोविंदं वरदं प्रभुम्
त्या दोघांच्या डोक्यावर घर सोपवून, तो वनात तपश्चर्या करण्यासाठी गेला; तिथे त्याने वरदायक, गोविंद या परमेश्वराची भक्ती केली.
तपःक्लिष्ट शरीरोऽसौ वासुदेवमनाः सदा । प्राप्तः स वैष्णवं लोकं यत्र गत्वा न शोचति
तपामुळे शरीर कृश झालं, मन नेहमी वासुदेवात एकाग्र होतं; आणि शेवटी तो वैष्णव लोकात गेला, जिथे गेल्यावर पुन्हा दु:ख उरत नाही.
अथ तस्य सुतौ राजन्महामान समन्वितौ । तरुणौ रूपसंपन्नौ धनगर्वेण गर्वितौ
राजा, त्याचे दोन मुलगे मोठ्या गर्वाने भरलेले होते. दोघेही तरुण, देखणे आणि संपत्तीच्या अहंकाराने माजलेले होते.
दुःशीलौ व्यसनासक्तौ धर्मकर्माद्यदर्शकौ । न वाक्यं चागतौ मातुर्वृद्धानां वचनं तथा
त्यांचा स्वभाव वाईट होता, वाईट सवयींना लागलेले होते, धर्मकर्माची काहीच पर्वा नव्हती आणि आईचे किंवा वडीलधाऱ्यांचे बोलणे ते कधीच ऐकत नसत.
कुमार्गगौ दुरात्मानौ पितृमित्रनिषेधकौ । अधर्मनिरतौ दुष्टौ परदाराभिगामिनौ
ते चुकीच्या वाटेने चालणारे, दुष्ट मनाचे, वडिलांचे मित्रांचे विरोधक, अधर्मात रमणारे, वाईट कृत्य करणारे आणि परस्त्रियांकडे आकर्षित होणारे होते.
गीतवादित्रनिरतौ वीणावेणुविनोदिनौ । वारस्त्रीशतसंयुक्तौ गायंतौ चेरतुस्तदा
गाणे-बजावणे यात मग्न, वीणा आणि बासरी वाजवण्यात आनंद मानणारे, शेकडो वेश्यांसोबत गाणी गात भटकत असत.
चाटुकारजनैर्युक्तौ बिंबोष्ठीषु विशारदौ । सुवेषौ चारुवसनौ चारुचंदनरूषितौ
त्यांच्या आजूबाजूला खुशामती करणारे लोक असत, ते लाल ओठांच्या सुंदर स्त्रियांना फसवण्यात पटाईत होते, नेहमी छान कपडे घालत आणि सुंदर चंदन लावून मिरवत.
तथा सुगंधिमालाढ्यौ कस्तूरीलक्ष्मलक्षितौ । नानालंकारशोभाढ्यौ मौक्तिकाहारहारिणौ
ते सुगंधी फुलांच्या माळा घालत, कस्तुरी आणि केशराचे टिळे लावत, विविध दागिन्यांनी मिरवत आणि मोत्यांच्या हारांनी सजलेले असत.
गजवाजिरथौघेन क्रीडंतौ तावितस्तदा । मधुपानसमायुक्तौ परस्त्रीरतिमोहितौ
त्यावेळी ते हत्ती, घोडे आणि रथांच्या झुंडींसोबत खेळत, मद्यपान करत आणि परस्त्रियांच्या मोहात पडलेले असत.
नाशयंतौ पितृद्रव्यं सहस्रं ददतुः शतम् । तस्थतुः स्वगृहे रम्ये नित्यं भोगपरायणौ
ते वडिलांचे धन उधळत, शंभराच्या बदल्यात हजार देत आणि नेहमी आपल्या सुंदर घरात राहून भोगातच रमलेले असत.
इत्थं तु तद्धनं ताभ्यां विनियुक्तमसद्व्ययैः । वारस्त्री विट शैलूष मल्ल चारण बंदिषु
अशा प्रकारे त्यांचे धन वेश्यांवर, दलालांवर, नटांवर, मल्लांवर, गुप्तहेरांवर आणि गायकांवर वाया घालवले गेले.
अपात्रे तद्धनं दत्तं क्षिप्तं बीजमिवोषरे । न सत्पात्रे च तद्दत्तं न ब्राह्मणमुखे हुतम्
ते धन अयोग्य लोकांना दिले गेले, जणू ओसाड जमिनीत बी टाकल्यासारखे; ते सत्पात्रांना दिले गेले नाही, ना ब्राह्मणांच्या तोंडात होम केले गेले.
नार्चितो भूतभृद्विष्णुः सर्वपापप्रणाशनः । उभयोरेव तद्द्रव्यमचिरेण क्षयं ययौ
त्यांनी विश्वाचा पालन करणारा, सर्व पापांचा नाश करणारा विष्णू याची पूजा केली नाही; म्हणून त्यांचे सर्व धन लवकरच संपले.
ततस्तौ दुःखमापन्नौ कार्पण्यं परमं गतौ । शोचमानौ तु मुह्यंतौ क्षुत्पीडादुःखपीडितौ
नंतर ते मोठ्या दुःखात पडले, अत्यंत गरिबीला पोहोचले, उपासमारीने आणि दुःखाने त्रस्त होऊन शोक करू लागले आणि गोंधळून गेले.