नृसिंहेति नृसिंहेति य उच्चैर्नदते नरः । तादृशः प्रतिशब्दो वै जायते नगनंदिनि
जो कोणी मोठ्याने 'नरसिंह! नरसिंह!' असे हाक मारतो, त्याला तसाच प्रतिध्वनी नक्कीच ऐकू येतो, हे पर्वतकन्ये.
ब्रह्महा हेमहारी वा सुरापो गुरुतल्पगः । सिंधौ गत्वा विशेषेण स्नानं कुर्वंति ये जनाः
ब्राह्मणहत्यारा, सोन्याचा चोर, मद्यपान करणारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा—जो कोणी विशेषतः सिंधू नदीत स्नान करतो,
मुच्यते नात्र संदेहः श्रीनृसिंह प्रसादतः । दशारात्रिप्रमाणेन मानवा ये वसंति हि
तो श्रीनरसिंहाच्या कृपेने मुक्त होतो—यात शंका नाही; आणि जे मनुष्य तिथे दहा रात्री राहतात,
ते ज्ञेयाः पुण्यकर्माणो नासत्यं मामकं वचः । निवसंति कलौ तत्र वर्णा ये द्विजपूर्वकाः
ते पुण्यवान समजावे—माझे हे वचन खोटे नाही; कलियुगात तिथे जे राहतात आणि ज्यांचे वंश द्विजपूर्वक आहेत,
म्लेच्छवत्तेऽपि विज्ञेया वेदबाह्याः सुरोत्तमैः । मांसं खादंति ते तत्र मद्यपानं पपुः सदा
ते देवश्रेष्ठांच्या दृष्टीने वेदाबाह्य आणि म्लेच्छासारखे समजले जातात; तेथे ते मांस खातात आणि नेहमी मद्यपान करतात.
अतो ह्यधर्मरूपास्ते पापिष्ठा नात्र संशयः । संध्याहीना यथा विप्रा वेदबाह्यास्तथैव च
म्हणूनच ते अधार्मिक आणि अती पापी आहेत—यात शंका नाही; जसे संध्यावंदन न करणारे ब्राह्मण वेदाबाह्य समजले जातात, तसेच हेही.
निवसंति पुरे तस्मिन्पश्चिमायां सुरेश्वरि । एकमेव परं तीर्थं नृसिंहाख्यं सुविस्तरम् । यं श्रुत्वा मुच्यते पापान्नरः सद्यो न संशयः
त्या नगरीच्या पश्चिम भागात, हे देवांची राणी, एकच श्रेष्ठ आणि विशाल तीर्थ आहे, ते म्हणजे नरसिंह नावाचे; त्याचे श्रवण केल्याने मनुष्य तत्काळ पापमुक्त होतो—यात शंका नाही.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे नृसिंहोत्पत्तिर्नाम चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरेकडील खंडातील पंचपंचाशत्सहस्त्र संहितेत नरसिंहाच्या उत्पत्तीचे हे एकशेचौऱ्याऐंशीवे अध्याय संपले.
श्रीभगवानुवाच । आदिमस्यैवमाख्यानमुदीरितमनुत्तमम् । शृणु माहात्म्यमन्येषामध्यायानामपींदिरे
श्रीभगवान म्हणाले: या प्रकारे आदिकथनाची उत्तम कथा सांगितली आहे; आता, हे इंदिरे, इतर अध्यायांचे माहात्म्यही ऐक.
दक्षिणस्यां दिशि श्रीमानासीदाम्नायवादिनाम् । पुरे पुरंदराह्वाने देवशर्मेति विश्रुतः
दक्षिण दिशेला, आम्नाय मानणाऱ्यांमध्ये पुरंदर नावाचे एक नगर होते; तिथे देवशर्मा नावाचा एक प्रसिद्ध पुरुष होता.
अर्चितातिथिराम्नातो वेदशास्त्रविशारदः । आहर्ता क्रतुसंघानां तापसानां प्रियः सदा
तो नेहमी परंपरेप्रमाणे पाहुण्यांचा सन्मान करीत असे, वेदशास्त्रात पारंगत होता, अनेक यज्ञांचे आयोजन करीत असे आणि तपस्व्यांना नेहमी प्रिय होता.
देवान्संतर्पयामास हव्यैर्हुतवहं चिरम् । न चोपलेभे धर्मात्मा शांतिमेकांतिकीं ततः
त्याने देवांना दीर्घकाळ अग्निहोत्राने तृप्त केले, पण तो धर्मात्मा तरीही खरी शांती मिळवू शकला नाही.
निःश्रेयसं स जिज्ञासुस्तापसाननुवासरम् । सिषेवे सत्यसंकल्पाननल्पैरेव कल्पकैः
श्रेष्ठ कल्याण मिळवावे म्हणून, त्याने दिवसेंदिवस सत्यनिष्ठ तपस्व्यांची सेवा अनेक योग्य नियमांनी केली.
एवमाचरतस्तस्य काले महति गच्छति । मुक्तकर्मा ततः कश्चित्प्रादुरासीत्पुरा भुवि
अशा रीतीने वागत असताना, बऱ्याच काळानंतर, एक कर्मबंधनातून मुक्त असा कोणी तरी प्राचीन काळी पृथ्वीवर प्रकट झाला.
अनुभूतनिराकांक्षी नासाग्रन्यस्तलोचनः । शांतचेताः परं ब्रह्म ध्यायन्नानंदनिर्भरः
अनुभवाची इच्छा नसलेला, नाकाच्या टोकावर दृष्टी स्थिर केलेला, शांतचित्त, परब्रह्माचा ध्यान करणारा आणि आनंदाने परिपूर्ण असा तो होता.
पादौ तस्योपसंगृह्य प्रणतेनांतरात्मना । चकार विधिवत्तस्मै विद्वानतिथिसत्क्रियाम्
त्याने नम्र अंतःकरणाने त्या तपस्व्याचे पाय धरले आणि विद्वानाप्रमाणे त्याचे यथोचित पाहुणचार केले.
तं च शुद्धेन भावेन परितुष्टं तपस्विनम् । प्रणतः परिपप्रच्छ निर्वाणस्थितिमात्मनः
शुद्ध भावनेने, त्याने तृप्त झालेल्या त्या तपस्व्याला वंदन करून स्वतःच्या निर्वाणस्थितीबद्दल विचारले.
स तस्मै कथयामास पुरेऽसौ पुरनामनि । मित्रवंतमजापालमुपदेष्टारमात्मवित्
त्याने त्या प्राचीन नगरीत त्याला आत्मज्ञान असलेल्या मित्रवंताची, अजापालाचा उपदेशक म्हणून माहिती दिली.
स चाभिवंद्य तत्पादावेत्यसौ पुरमूर्जितम् । तस्योत्तरदिशोभागे ददर्श विपुलं वनम्
त्याने त्याचे पाय धरून वंदन केले आणि त्या तेजस्वी नगरीत प्रवेश केला. तिथे, उत्तरेकडे त्याला एक विशाल वन दिसले.
मारुतांदोलितानेक कुसुमामोदसुंदरम् । उन्मत्तभ्रमरोद्गीत नादापूरितदिङ्मुखम्
त्या वनात वाऱ्याने हलणाऱ्या असंख्य फुलांनी सुगंध दरवळत होता आणि मद्यपान केलेल्या भ्रमरांच्या गाण्याने दिशादिशा भरून गेल्या होत्या.
तस्मिन्वने सरित्तीरे निषीदंतं शिलातले । मित्रवंतं ददर्शाथ सानंदस्तिमितेक्षणम्
त्या वनात, नदीच्या काठावर, एका दगडावर बसलेला, आनंदी आणि समाधानाने भरलेला मित्रवंत त्याला दिसला.
अपि स्वाभाविकं वैरं हित्वान्योन्यं विरोधिभिः । सत्वैरावृतमुद्याने मंदस्यंदनभास्वति
तेथे, बागेत मृदू सूर्यप्रकाशात, एकमेकांचे शत्रू असलेली प्राणीही आपली नैसर्गिक वैरभावना विसरून शांतपणे वावरत होते.
शांतेषु मृगयूथेषु दशानंदमनोज्ञया । कृपानुविद्धया भूमिं निषिंचंतमिवामृतम्
शांत हरिणांच्या कळपात, आनंदाने आणि मनोहारी अवस्थेत, जणू करुणा अमृतासारखी पृथ्वीवर ओसंडत होती.
उपेत्य विनयेनामुमुन्मनाः प्रीतमानसः । किंचिदानम्रशिरसा तेनापि स तु सत्कृतः
तो नम्रतेने, आनंदी मनाने आणि किंचित वाकलेल्या डोक्याने पुढे गेला, आणि त्यालाही त्या मित्रवंताने सन्मान दिला.
उपतस्थे ततो विद्वान्मित्रवंतमनन्यधीः । समाप्तध्यानकालं स पर्यपृच्छत्समाहितः
मग तो विद्वान एकचित्ताने मित्रवंताजवळ गेला आणि त्याचे ध्यान पूर्ण झाल्यावर एकाग्रतेने त्याला विचारले.
देवशर्मोवाच। आत्मानं वेत्तुमिच्छामि तदमुष्मिन्मनोरथे । लब्धसिद्धिमुपायं मामुपदेष्टुं त्वमर्हसि
देवशर्मा म्हणाला: मला आत्मा जाणून घ्यायचा आहे; या माझ्या इच्छेत, तू मला सिद्धी मिळवण्याचा उपाय सांग.
श्रीभगवानुवाच। परामृश्य क्षणं सोऽपि मित्रवानिदमब्रवीत् । मित्रवानुवाच। विद्वन्विद्धि पुरावृत्तमुच्यमानमिदं मया
श्रीभगवान म्हणाले: मित्रवंताने क्षणभर विचार करून असे सांगितले. मित्रवंत म्हणाला: हे विद्वान, मी तुला प्राचीन काळातील एक घटना सांगतो, ती जाणून घे.
अस्ति गोदावरीतीरे प्रतिष्ठानाभिधं पुरम् । तत्र दुर्दमनामासीदन्वये च मनीषिणाम्
गोदावरीच्या काठी प्रतिष्ठान नावाचे एक नगर आहे. तिथे, विद्वानांच्या वंशात दुर्दम नावाचा एक होता.
तत्रास्ति विक्रमो नाम सेव्यमानो महीपतिः । दानानि प्रत्यहं गृह्णन्वर्त्तते उदरंभरः
तेथे विक्रम नावाचा एक राजा आहे. त्याचं राज्य करणं म्हणजे फक्त पोट भरण्यासाठीच आहे. तो रोज लोकांकडून भेटवस्तू घेतो आणि आपलं पोट भरण्यातच रमतो.
कालेन कालपाशेन बद्धानीतो यमालयम् । निरयेषु समग्रेषु यातना अनुभूय च
काळाच्या फासात अडकून, तो यमाच्या घरी नेला जातो आणि नरकातल्या सर्व यातना भोगतो.