तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायेन च कर्षितम् । दिलीपं नृपतिश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत्
नियम आणि स्वाध्याय यामुळे शिस्तबद्ध झालेला, राजांमध्ये श्रेष्ठ दिलीप पाहून, त्या ऋषीच्या मनात आनंद निर्माण झाला.
वसिष्ठ उवाच- अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन च महाभाग तुष्टोस्मि तव सर्वशः
वसिष्ठ म्हणाले— तुझ्या नम्रतेमुळे, संयमामुळे आणि सत्यप्रियतेमुळे, हे धर्म जाणणारा, मी तुझ्यावर पूर्णपणे संतुष्ट आहे, हे भाग्यवान.
यस्येदृशस्ते धर्मोयं पितरस्तारितास्त्वया । तेन पश्यसि मां पुत्र याज्यश्चासि ममानघ
तुझ्याकडे असा धर्म असल्यामुळे, तुझ्या पूर्वजांचा तू उद्धार केला आहेस; त्यामुळेच तू मला पाहू शकतोस, माझ्या यज्ञाचा तू पात्र आहेस, हे निष्पाप.
प्रीतिर्मे वर्द्धते तेऽद्य ब्रूहि किं करवाणि ते । यद्वक्ष्यसि नरश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेनघ
आज माझं तुझ्यावरचं प्रेम वाढलं आहे—माझ्याकडून तुला काय हवंय ते सांग. हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू जे मागशील ते मी नक्की देईन, हे निष्पाप.
दिलीप उवाच-। वेदवेदांगतत्त्वज्ञ सर्वलोकाभिपूजित । कृतमित्येव मन्ये हि यदहं दृष्टवान्प्रभुम्
दिलीप म्हणाला— वेद आणि वेदांगांचे तत्त्व जाणणारे, सर्व लोकांनी पूजिलेले, मी तुला पाहिलं हेच माझ्यासाठी सर्व काही मिळालं असं मी मानतो, प्रभो.
यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्म्मभृतां वर । प्रक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि
तरी, जर मी तुझ्या कृपेचा योग्य असेन, हे धर्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ, तर माझ्या मनात असलेला एक शंका मी विचारू इच्छितो; ती तू मला सांगावी.
अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थे यो धर्मसंशयः । तदहं श्रोतुमिच्छामि पृथक्संकीर्तनं त्वया
भगवंत, मला एका तीर्थस्थळी धर्माबद्दल एक शंका आहे; ती तू मला स्पष्टपणे सांगावी, अशी माझी इच्छा आहे.
प्रदक्षिणां यः पृथिवीं करोति द्विजसत्तम । किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तपोधन
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, जो पृथ्वीची प्रदक्षिणा करतो, त्याला काय फळ मिळतं? हे तपस्वी ऋषी, ते तू मला सांग.
वसिष्ठ उवाच-। कथयिष्यामि तदहमृषीणां मत्परायणम् । तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम्
वसिष्ठ म्हणाले— मी तुला ऋषींच्या मते श्रेष्ठ असं सांगतो, म्हणून एकाग्र मनाने ऐक, तीर्थस्थळी मिळणारं फळ काय आहे ते.
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
ज्याचे हात, पाय आणि मन पूर्णपणे संयमित आहेत, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे—तो तीर्थयात्रेचं फळ मिळवतो.
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः । अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते
जो कोणी दान घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानात राहतो, नेहमी नियम पाळतो, स्वच्छ असतो आणि अहंकार सोडतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
अकल्किको निराहारोऽलब्धाहारो जितेंद्रियः । विमुक्तः सर्वदोषैर्यः स तीर्थफलमश्नुते
जो कोणी कपट न करता उपवास करतो किंवा ज्याला अन्न मिळाले नाही, ज्याचे इंद्रिये जिंकलेली आहेत आणि सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
अक्रोधनश्च राजेंद्र सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
राजन, जो कोणी राग न करता, नेहमी सत्य बोलतो, आपली व्रते दृढ ठेवतो आणि सर्व जीवांना स्वतःसारखे मानतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवेष्वपि यथाक्रमम् । फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः
ऋषींनी देवांसाठी यज्ञांची योग्य क्रमाने सांगितली आहेत आणि त्या यज्ञांचे खरे फळ मरणानंतर आणि या जन्मातही पूर्णपणे मिळते.
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः
राजन, गरिबांनी असे यज्ञ करणे शक्य नाही; कारण यज्ञासाठी अनेक साधने आणि विविध वस्तू लागतात.
प्राप्यंते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् । न निर्धनैर्नरगणैरेकात्मभिरसाधनैः
हे यज्ञ राजे किंवा कधी कधी श्रीमंत लोकच करू शकतात; गरीब किंवा एकटे आणि साधनरहित लोक हे करू शकत नाहीत.
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं जनेश्वर । तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध महीपते
जनाधिपती, ऐका, एक असा विधी आहे जो गरीब माणसालाही करता येतो आणि तो यज्ञाच्या फळासारखे पुण्य देतो.
ऋषीणां परमं गुह्यमिदं धर्म्मभृतां वर । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते
धर्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, हे ऋषींचे अत्यंत गुप्त रहस्य आहे—तीर्थयात्रेचे पुण्य यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थाभिगमनेन च । अदत्वा कांचनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते
तीन रात्र उपवास न करता किंवा सोने व गायी दान न देता, फक्त तीर्थयात्रा केल्याने गरीब माणसालाही ती उपाधी मिळते.
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत्
अग्निष्टोमासारखे मोठे यज्ञ भरपूर दक्षिणेसह केले, तरी तीर्थयात्रेने जे फळ मिळते ते मिळत नाही.
नृलोके देवलोकस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुष्करं तीर्थमासाद्य देवदेवसमो भवेत्
माणसांच्या जगात, पुष्कर हे तीर्थ तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; पुष्करला पोहोचल्यावर माणूस देवांचा देव होतो.
दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते । सान्निध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं सूर्यवंशज
सूर्यवंशीय राजन, पुष्करमध्ये दर दिवशी तीन वेळा दहा कोटी तीर्थांचे सान्निध्य मिळते.
आदित्या वसवो रुद्रा साध्याश्च समरुद्गणाः । गंधर्वाप्सरसश्चैव तत्र सन्निहिताः प्रभो
प्रभो, तिथे आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि मरुतांसह, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा हे सर्व उपस्थित असतात.
यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा । दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महता द्विजाः
महामना राजन, तिथे देव, दैत्य आणि ब्रह्मर्षी यांनी दिव्य योगाने आणि मोठ्या पुण्याने तप केले.
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनीषिणः । पूयंते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते
ज्यांच्या मनातही पुष्कराची इच्छा असते, अशा ज्ञानी लोकांचे सर्व पापे नष्ट होतात आणि ते स्वर्गात सन्मानित होतात.
अस्मिंस्तीर्थे महाभाग नित्यमेव पितामहः । उवास परमप्रीतो देवदानवसंमतः
महाभागा, या तीर्थात स्वयं ब्रह्मा, देव आणि दानवांनी मान्य केलेले, नेहमी अत्यंत आनंदाने राहिले.
पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिपुरोगमाः । सिद्धिं परमिकां प्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः
महाभागा, पुष्करमध्ये ऋषिप्रमुख देवांनी मोठ्या पुण्याने सर्वोच्च सिद्धी प्राप्त केली.
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः
जो कोणी तिथे स्नान करून पितर आणि देवांची भक्तीने पूजा करतो, त्याला विद्वान दहा अश्वमेध यज्ञांपेक्षा दहा पट अधिक फळ मिळते असे सांगतात.
अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः । तेनैति पूजिताँल्लोकान्ब्रह्मणः सदने स्थितान्
पुष्कराच्या अरण्यात राहून जरी कुणी एखाद्या ब्राह्मणाला जेवू घातलं, तरी त्या कृतीमुळे तो ब्रह्मदेवाच्या निवासातील पूज्य लोकांच्या लोकांना प्राप्त होतो.
सायंप्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृतांजलि । उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु पार्थिव
राजा, जो मनुष्य सकाळी आणि संध्याकाळी हात जोडून पुष्कराची आठवण काढतो, त्याला सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यासारखी पवित्रता मिळते.