अवशिष्टेषु सर्वेषु वक्ष्यामि द्विजपुंगवाः । यथा श्रुतं महाप्राज्ञा वर्ण्यते शृणुत द्विजाः
बाकीच्या सर्व प्रदेशांबद्दल, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, मी जसे ऐकले तसे सांगतो; ऐका, हे ज्ञानी द्विजांनो.
क्रौंचद्वीपे महाभागाः क्रौंचो नाम महागिरिः । क्रौंचात्परो वामनको वामनादंधकारकः
क्रौंच बेटावर, हे भाग्यवानांनो, क्रौंच नावाचा मोठा पर्वत आहे; क्रौंचच्या पलीकडे वामनक नावाचा पर्वत आहे, जो अंधार निर्माण करतो.
अंधकारात्परो विप्रा मैनाकः पर्वतोत्तमः । मैनाकात्परतो विप्रा गोविंदो गिरिरुत्तमः
त्या अंधाराच्या पलीकडे, हे ब्राह्मणांनो, मैनाक नावाचा श्रेष्ठ पर्वत आहे; मैनाकच्या पुढे गोविंद नावाचा उत्तम पर्वत आहे.
गोविंदात्परतश्चैव पुंडरीको महागिरिः । पुंडरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुंदुभिस्वनः
गोविंदच्या पुढे पुंडरीक नावाचा मोठा पर्वत आहे; पुंडरीकच्या पुढे दुंदुभिस्वन नावाचा पर्वत आहे.
पुरस्ताद्द्विगुणस्तेषां विष्कंभो मुनिपुंगवाः । देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
त्यांच्या समोर, हे श्रेष्ठ मुनींनो, अंतर दुप्पट आहे; त्या प्रदेशांचे वर्णन मी करतो, ते लक्ष देऊन ऐका.
क्रौंचस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः । मनोनुगात्परो देश उष्णो नाम तपोधनाः
क्रौंचचा प्रदेश कुशल नावाचा आहे; वामनाचा मनोनुग नावाचा; मनोनुगच्या पुढे उष्ण नावाचा प्रदेश आहे, हे तपस्वींनो.
उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादंधकारकः । अंधकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः
उष्ण प्रदेशाच्या पलीकडे प्रावरक नावाचं भूमी आहे, त्याच्या पुढे अंधाराचं प्रदेश आहे; आणि त्या अंधाराच्या प्रदेशाच्या पुढे ऋषींचं प्रदेश आहे, असं मानलं जातं.
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुंदुभिस्वनः । सिद्धचारणसंकीर्णो गौरः प्रायोजनः स्मृतः
मुनिंच्या प्रदेशाच्या पुढे दुंदुभीच्या गजराचा आवाज ऐकू येतो, तिथे सिद्ध आणि चारण लोक वावरतात, आणि तो प्रदेश तेजस्वी प्रयोजन म्हणून ओळखला जातो.
एते देशाः समाख्याता देवगंधर्वसेविताः । पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नवान्
हे सर्व प्रदेश देव आणि गंधर्व यांच्या सेवेत आहेत, असं सांगितलं गेलं; पुष्कर या ठिकाणी पुष्कर नावाचा रत्नांनी आणि मौल्यवान दगडांनी सजलेला डोंगर आहे.
तत्र नित्यं प्रसरति स्वयं देवः प्रजापतिः । पर्युपासंति तं नित्यं देवाः सर्वे महर्षयः
त्या ठिकाणी देवतांमध्ये प्रमुख असलेले प्रजापती स्वतः नेहमी प्रकट होतात; सर्व देव आणि महर्षी त्यांची नेहमी सेवा करतात.
वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयंति द्विजोत्तमाः । जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च
श्रेष्ठ ब्राह्मण मनाला आनंद देणाऱ्या शब्दांनी त्यांची पूजा करतात; जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने उत्पन्न होतात.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां मुनिसत्तमाः । विप्राणां ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, हे श्रेष्ठ मुनी, लोक—विशेषतः ब्राह्मण—ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर वावरतात.
आरोग्यायुष्प्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः । एते जनपदा विप्रा द्वीपेषु तेषु सत्तमाः
आरोग्य आणि आयुष्य हे दुपटीने वाढलेलं असतं, अशा या द्वीपांमध्ये, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, हे लोक खरोखरच पुण्यवान आहेत.
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रवर्त्तते । ईश्वरो दंडमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः
ज्या प्रदेशांमध्ये एकच धर्म प्रस्थापित आहे, तिथे स्वतः प्रजापती, प्रभू, अनुशासनाचा दंड हातात घेतात.
द्वीपानेतान्मुनिवरा रक्षंस्तिष्ठति सर्वदा । स राजा स शिवो विप्राः स पिता स पितामहः
हे सर्व द्वीप श्रेष्ठ मुनी नेहमी रक्षण करतात; तोच राजा आहे, तोच शिव आहे, हे ब्राह्मणहो, तोच वडील आणि तोच आजोबा आहे.
गोपायति द्विजश्रेष्ठाः प्रजाः स द्विजपंडिताः । भोजनं चात्र विप्रेंद्राः प्रजाः स्वयमुपस्थितम्
तो आणि विद्वान ब्राह्मण मिळून लोकांचं रक्षण करतात, हे श्रेष्ठ द्विज; आणि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तिथे लोकांसाठी अन्न आपोआप मिळतं.
सिद्धमेव महाभागा भुंजते तद्धि नित्यदा । ततः परं महाशैलो दृश्यते लोकसंस्थितिः
पुण्यवान लोक नेहमीच ते अन्न खातात, कारण ते नेहमी तयार असतं; त्याच्या पुढे एक महान पर्वत दिसतो, जो साऱ्या जगाचा आधार आहे.
चतुरस्रो महाप्राज्ञः सर्वतः परिमंडलः । तत्र तिष्ठंति विप्रेंद्राश्चत्वारो लोकसंमताः
तो पर्वत चौकोनी आहे, हे महाज्ञानी, आणि सर्व बाजूंनी पूर्णपणे गोल आहे; तिथे चार जगप्रसिद्ध ब्राह्मण वास करतात.
दिग्गजा हि मुनिश्रेष्ठा वामनैरावतां जनाः । सुप्रतीकस्तथा विप्राः प्रभिन्नकरटामुखाः
हे श्रेष्ठ मुनी, तिथले लोक दिशांच्या हत्तींसारखे, ऐरावतासारखे भासतात; तसेच, हे ब्राह्मण, ते सुंदर असून त्यांच्या सोंड्या तुटलेल्या आणि तोंड वेगळ्या आहेत.
तस्याहं परिमाणं न संख्यातुमिहमुत्सहे । असंख्यातः सुनित्यं हि तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा
त्याचं माप मी सांगू शकत नाही; ते खरोखरच अमाप आहे, नेहमीच बाजूला, वर आणि खाली पसरलेलं आहे.
तत्र वै वायवो वांति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव च । असंबंधा मुनिश्रेष्ठास्तान्निगृह्णंति ते द्विजाः
त्या ठिकाणी सर्व दिशांमधून वारे वाहतात, हे श्रेष्ठ मुनी; ते ब्राह्मण त्या वाऱ्यांना, जरी ते स्वतंत्र असले तरी, आवरतात.
पुष्करैः पद्मसंकाशैर्विकर्षंति महाप्रभैः । शतधा पुनरेवाशु ते तान्मुंचंति नित्यशः
कमळांसारख्या तेजस्वी कमळांनी ते वारे खेचतात; पण पुन्हा पुन्हा ते शंभरपट वेगाने सोडून देतात, आणि हे नेहमीच घडतं.
श्वसद्भिर्मुखनासाभ्यां दिग्गजैरिव मारुताः । आगच्छंति द्विजश्रेष्ठास्तत्र तिष्ठंति वै प्रजाः
दिशांच्या हत्तींच्या तोंड आणि सोंडेतील वाऱ्यासारखे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, ते वारे तिथे येतात; आणि तिथेच लोक राहतात.
यथोद्दिष्टं मया प्रोक्तं सनिर्माणमिदं जगत् । श्रुत्वेदं पृथिवीमानं पुण्यदं च मनोनुगम्
जसं मी सांगितलं, तसं या जगाचं सर्व निर्माण मी वर्णन केलं; हे ऐकल्यावर, पृथ्वी आणि तिचं मोजमाप, जे पुण्य देणारं आणि मनाला आनंद देणारं आहे, ते समजावं.
श्रीमांस्तरति विप्रेंद्राः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च कीर्त्तिश्च तस्य तेजश्च वर्द्धते
हे तेजस्वी विप्रांनो, जो पुण्यशाली आहे आणि सज्जनांच्या मान्यतेस पात्र ठरतो, त्याचे आयुष्य, बळ, कीर्ती आणि तेज वाढत जाते.
यः शृणोति समाख्यातुं पर्वणीदं धृतव्रतः । प्रीयंते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः
जो मनुष्य व्रतस्थ राहून सणाच्या दिवशी हे कथन ऐकतो, त्याचे पितर आणि आजोबा त्याच्यावर प्रसन्न होतात.
ऋषय ऊचुः-। पृथिव्या हि परीमाणं संस्थानं सरितस्तथा । त्वत्तः श्रुत्वा महाभाग अमृतं पीतमेव च
ऋषी म्हणाले: हे भाग्यवान, तुझ्याकडून आम्ही पृथ्वीचे विस्तार, तिची रचना, नद्या आणि अमृतपान याबद्दल ऐकले.
तत्र भूमौ च तीर्थानि पावनानीति नः श्रुतम् । आचक्ष्व तानि सर्वाणि यथाफलकराणि च । सविशेषं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामहे तव
पृथ्वीवर पवित्र करणारी तीर्थस्थाने आहेत, हे आम्ही ऐकले आहे. ती सर्व आणि त्यांचे फळ काय आहे ते आम्हाला सांग. हे ज्ञानी, आम्हाला तुझ्याकडून सविस्तर ऐकायचे आहे.
सूत उवाच-। धन्यं पुण्यं महाख्यानं पृष्टमेव तपोधनाः । यथामति प्रवक्ष्यामि यथायोगं यथाश्रुतम्
सूत म्हणाला: हे तपस्वीहो, तुम्ही जे पुण्यवान आणि पवित्र महाकाव्य विचारले आहे, ते मी माझ्या समजुतीनुसार, योग्यतेनुसार आणि ऐकले तसे सांगतो.
पुरातनं प्रवक्ष्यामि देवर्षेर्नारदस्य हि । युधिष्ठिरेण संवादं शृणु तद्द्विजसत्तमाः
मी तुम्हाला नारद या देवर्षी आणि युधिष्ठिर यांचा प्राचीन संवाद सांगतो, हे श्रेष्ठ द्विजजन, तो नीट ऐका.