लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः
लवण समुद्राचा विष्कंभ त्याच्या दुप्पट आहे, असे मानले जाते; तो विविध लोकांनी भरलेला आणि मणी-विद्रुमांनी सजलेला आहे.
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः
तो समुद्र अनेक प्रकारच्या धातूंच्या पर्वतांनी शोभलेला आहे; तो गोलाकार असून सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला आहे.
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः
शाकद्वीप कसा आहे हे मी आता सांगतो, हे श्रेष्ठ सज्जनो. आज माझं योग्य वर्णन लक्षपूर्वक ऐका, धर्मशील हो.
जंबुद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स द्विजर्षभाः । विष्कंभेन महाभागाः सागरोऽपि विभागशः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो जांबूद्वीपाच्या आकाराच्या दुप्पट आहे आणि त्याची रुंदीही फार मोठी आहे. समुद्र त्याला तसाच विभागतो.
क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः
हे मुनीशार्दूल, तो क्षीरसागराने वेढलेला आहे. तिथे पवित्र प्रदेश आहेत आणि तिथले लोक कधीच मरत नाहीत.
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः
तिथे दुष्काळ कसा येईल? कारण तिथले लोक पृथ्वी आणि तेज यांच्या गुणांनी युक्त आहेत. हे श्रेष्ठ मुनी, शाकद्वीपाचं हे संक्षिप्त वर्णन मी सांगितलं. अजून काय सांगू तुम्हाला, हे भाग्यवानहो?
ऋषय ऊचुः-। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले — हे धर्मशील, शाकद्वीपाचं संक्षिप्त वर्णन तू योग्य प्रकारे केलं आहेस. हे अत्यंत बुद्धिमान, आता त्याचं सविस्तर आणि सत्य वर्णन सांग.
सूत उवाच-। तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये
सूतम्हणाले — तसेच, हे ब्राह्मणहो, तिथे सात मणिपर्वत आहेत. त्यांच्या नावांसह रत्नखाणी आणि नद्यांचंही वर्णन मी करतो.
अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते
हे धर्मशीलहो, तुम्ही सर्व गोष्टी फार तपशीलात विचारता. पहिला पर्वत मेरू आहे, जो देव आणि गंधर्वांनी वेढलेला आहे.
प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः
पूर्वेला, हे भाग्यवानहो, मलय नावाचा पर्वत आहे. तिथूनच मेघ निर्माण होतात आणि सर्वत्र पसरतात.
ततः परेण मुनयो जलधारो महागिरिः । ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्
त्यापुढे, हे मुनीहो, जलधार नावाचा महान पर्वत आहे. तिथून इंद्र नेहमी श्रेष्ठ जल घेतो.
ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले द्विजोत्तमाः । उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम्
तिथून, हे श्रेष्ठ द्विजहो, पावसाळ्यात पाऊस पडतो. तिथे उंच रैवत पर्वत नेहमी उभा आहे.
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः । उत्तरेण तु विप्रेंद्राः श्यामो नाम महागिरिः
आकाशातील रेवती हे नक्षत्र पितामहाने ठरवले आहे. उत्तरेला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, श्याम नावाचा महान पर्वत आहे.
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा मुदितमानसाः
तो नव्या मेघांसारखा काळसर, उंच, तेजस्वी आणि सुंदर आहे. त्याच्यामुळे तिथल्या लोकांचा रंग श्याम झाला असून, ते सर्व आनंदी आहेत.
ऋषय ऊचुः-। सुमहान्संशयोऽस्माकं प्राप्तोयं सूत यत्त्वया । प्रजाः कथं सूत सम्यक्संप्राप्ताः श्यामतामिह
ऋषी म्हणाले — सूत, तुझ्या बोलण्यामुळे आमच्यात मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे. इथल्या लोकांचा रंग कसा श्याम झाला हे सांग.
सूत उवाच-। सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुंगवाः । गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णांतरे द्विजाः
सूतम्हणाले — हे अत्यंत बुद्धिमान मुनीहो, सर्व द्वीपांमध्ये पक्षी पांढरे आणि काळे आहेत, आणि त्यांच्यात इतर रंगांचेही पक्षी आहेत.
श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्मात्श्यामगिरिः स्मृतः । ततः परं मुनिश्रेष्ठा दुर्गशैलो महोदयः
जिथे श्याम रंग उत्पन्न झाला, म्हणून त्याला श्यामगिरी म्हणतात. त्यापुढे, हे श्रेष्ठ मुनी, दुर्गशैल नावाचा महान पर्वत आहे.
केशरी केशरयुतो यतो वातः प्रवर्त्तते । तेषां योजनविष्कंभो द्विगुणः प्रविभागशः
तो केसरी नावाचा असून, त्याला केसांची माळ आहे आणि तिथून वारा वाहतो. त्यांची रुंदी योजनेने मोजली तर दुप्पट आहे.
वर्षाणि तेषु विप्रेंद्राः संप्रोक्तानि मनीषिभिः । महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तिथल्या प्रदेशांची नावे ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत — महामेरू, महाकाश, जलध, आणि कुमुदोत्तर.
जलधारो महाप्राज्ञः सुकुमार इति स्मृतः । रेवतस्य तु कौमारः श्यामश्च मणिकांचनः
जलधाराला महाप्राज्ञ आणि सुकुमार असं ओळखतात. रैवताचे कौमार, आणि श्यामाचे मणिकांचन असं नाव आहे.
केशरस्याथ मौदाकी परेण तु महान्पुमान् । परिवार्य्यं तु विप्रेंद्रा दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च
केशरस्याच्या बेटानंतर मौदाकी हे बेट येते आणि त्यानंतर महापुमान हे मोठे बेट आहे, जे सर्व बाजूंनी वेढलेले आहे. त्याची लांबी आणि रुंदीही सांगितली आहे.
जंबूद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः । शाको नाम महाप्राज्ञाः प्रजास्तस्य सहानुगाः
हे बेट जांबूद्वीपातलेच मानले जाते. त्याच्या मध्यभागी शाक नावाचे एक मोठे झाड आहे. हे ज्ञानी लोकांनो, त्या झाडाभोवती तिथले लोक आणि त्यांचे अनुयायी राहतात.
तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः । तत्र गच्छंति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च
तिथे पुण्यवान प्रदेश आहेत आणि तिथे शंकराची पूजा केली जाते. तिथे सिद्ध, चारण आणि देवताही जातात.
धार्मिकाश्च प्रजाः सर्वाः चत्वारो गतमत्सराः । वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते
तिथले सगळे लोक धर्मशील आहेत. चारही वर्ण एकमेकांवर मत्सर न ठेवता आपापल्या कर्तव्यांत मग्न आहेत. तिथे कुठेही चोर आढळत नाही.
दीर्घायुषो महाप्राज्ञा जरामृत्युविवर्जिताः । प्रजास्तत्र विवर्द्धंते वर्षास्विव समुद्रगाः
तिथले लोक दीर्घायुषी, अत्यंत बुद्धिमान आणि म्हातारपण व मृत्यूपासून मुक्त आहेत. ते लोक पावसाळ्यात समुद्राकडे वाहणाऱ्या नद्यांसारखे वाढतात.
नद्यः पुण्यजलास्तत्र गंगा च बहुधा गता । सुकुमारी कुमारी च शीता शीतोदका तथा
तिथे पवित्र पाण्याच्या नद्या आहेत आणि गंगा अनेक रूपांत वाहते. तसंच सुकुमारी, कुमारी, शिता आणि शीतोदका या नद्याही तिथे आहेत.
महानदी च भो विप्रास्तथा मणिजला नदी । इक्षुवर्द्धनिका चैव नदी मुनिवराः स्मृताः
ब्रम्हणांनो, तिथे महानदी आणि मणिजला नावाच्या नद्या आहेत. तसेच, ऋषींनी स्मरण केलेली इक्षुवर्धनिका नावाची नदीही तिथे आहे.
ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः परमशोभनाः । सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः
तिथून असंख्य पवित्र आणि सुंदर नद्या वाहतात, कारण इंद्र तिथे पाऊस पाडतो.
न तासां नामधेयानि परिस्मर्तुं तथैव च । शक्यंते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः
त्या सर्व नद्यांची नावे लक्षात ठेवता किंवा मोजता येत नाहीत. त्या सर्व पुण्यवान नद्या अगणित आहेत.
ततः पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । मृगाश्च मशकाश्चैव मानसा मल्लकास्तथा
त्यानंतर तिथे चार पुण्यवान आणि जगप्रसिद्ध प्रदेश आहेत—मृग, मशक, मानस आणि मल्लक.