महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः । प्रियदर्शा वपुष्मंतो महावीर्य्या धनुर्धराः
ते लोक मोठ्या उत्साहाचे, महान मनाचे, धर्मशील, सत्य बोलणारे, देखणे, सुंदर शरीराचे, महान पराक्रमी आणि धनुर्विद्येत निपुण असतात.
वीरा हि युधि जायंते क्षत्रियाः शूरसंमताः । त्रेतायां क्षत्रियास्तावत्सर्वे वै चक्रवर्तिनः
युद्धात वीर जन्मतात, क्षत्रियांना शौर्याबद्दल मान मिळतो; त्रेतायुगात सर्व क्षत्रिय सम्राट असतात.
सर्ववर्णाश्च जायंते सदैव द्वापरे युगे । महोत्साहा वीर्यवंतः परस्परवधैषिणः
द्वापरयुगात सर्व वर्णांचे लोक जन्म घेतात; ते मोठ्या उत्साही, पराक्रमी आणि एकमेकांच्या वधाची इच्छा बाळगणारे असतात.
तेजसांधेनसंयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषाः किल । लुब्धाश्चानृतकाश्चैव तिष्ये जायंति भो द्विजाः
ते पुरुष तेजस्वी आणि रागीट असतात; ते लोभी आणि खोटे बोलणारे असतात, हे द्विजांनो, आणि तिष्य युगात असे लोक जन्मतात.
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवंति भूतानां रागो लोभश्च सत्तमाः
ईर्ष्या, अहंकार, राग, कपट आणि मत्सर हे तिष्य युगात प्राण्यांमध्ये निर्माण होतात; तसेच, काम आणि लोभही वाढतात, हे श्रेष्ठांनो.
संक्षेपो वर्त्तते विप्रा द्वापरे युगमध्यगे । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम्
द्वापरयुगाच्या मध्यभागी संकुचन येते, हे ब्राह्मणांनो; त्यानंतर हिमवत प्रदेश येतो आणि मग हरिवर्ष येते.
ऋषय ऊचुः-। जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले: जांबूखंड तू योग्य रीतीने सांगितला आहेस, हे श्रेष्ठा; आता आम्हाला विष्कंभाचे खरे माप सांग.
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम्
समुद्राचे योग्य मापही आम्हाला दाखव, हे स्पष्टदर्शी; तसेच शाकद्वीप आणि धर्मशील कुशद्वीप यांची माहिती दे.
शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच-। विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः
शाल्मल आणि क्रौंचद्वीप यांचीही खरी माहिती सांग. सूत म्हणाले: हे ब्राह्मणांनो, या जगाला व्यापणारे अनेक द्वीप आहेत; मी तुम्हाला सात द्वीपांची माहिती सांगतो, ऐका, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः
अठरा हजार आणि सहाशे पूर्ण योजने एवढा जांबू पर्वताचा विष्कंभ आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.
लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः
लवण समुद्राचा विष्कंभ त्याच्या दुप्पट आहे, असे मानले जाते; तो विविध लोकांनी भरलेला आणि मणी-विद्रुमांनी सजलेला आहे.
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः
तो समुद्र अनेक प्रकारच्या धातूंच्या पर्वतांनी शोभलेला आहे; तो गोलाकार असून सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला आहे.
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः
शाकद्वीप कसा आहे हे मी आता सांगतो, हे श्रेष्ठ सज्जनो. आज माझं योग्य वर्णन लक्षपूर्वक ऐका, धर्मशील हो.
जंबुद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स द्विजर्षभाः । विष्कंभेन महाभागाः सागरोऽपि विभागशः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो जांबूद्वीपाच्या आकाराच्या दुप्पट आहे आणि त्याची रुंदीही फार मोठी आहे. समुद्र त्याला तसाच विभागतो.
क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः
हे मुनीशार्दूल, तो क्षीरसागराने वेढलेला आहे. तिथे पवित्र प्रदेश आहेत आणि तिथले लोक कधीच मरत नाहीत.
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः
तिथे दुष्काळ कसा येईल? कारण तिथले लोक पृथ्वी आणि तेज यांच्या गुणांनी युक्त आहेत. हे श्रेष्ठ मुनी, शाकद्वीपाचं हे संक्षिप्त वर्णन मी सांगितलं. अजून काय सांगू तुम्हाला, हे भाग्यवानहो?
ऋषय ऊचुः-। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले — हे धर्मशील, शाकद्वीपाचं संक्षिप्त वर्णन तू योग्य प्रकारे केलं आहेस. हे अत्यंत बुद्धिमान, आता त्याचं सविस्तर आणि सत्य वर्णन सांग.
सूत उवाच-। तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये
सूतम्हणाले — तसेच, हे ब्राह्मणहो, तिथे सात मणिपर्वत आहेत. त्यांच्या नावांसह रत्नखाणी आणि नद्यांचंही वर्णन मी करतो.
अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते
हे धर्मशीलहो, तुम्ही सर्व गोष्टी फार तपशीलात विचारता. पहिला पर्वत मेरू आहे, जो देव आणि गंधर्वांनी वेढलेला आहे.
प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः
पूर्वेला, हे भाग्यवानहो, मलय नावाचा पर्वत आहे. तिथूनच मेघ निर्माण होतात आणि सर्वत्र पसरतात.
ततः परेण मुनयो जलधारो महागिरिः । ततो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्
त्यापुढे, हे मुनीहो, जलधार नावाचा महान पर्वत आहे. तिथून इंद्र नेहमी श्रेष्ठ जल घेतो.
ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले द्विजोत्तमाः । उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम्
तिथून, हे श्रेष्ठ द्विजहो, पावसाळ्यात पाऊस पडतो. तिथे उंच रैवत पर्वत नेहमी उभा आहे.
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः । उत्तरेण तु विप्रेंद्राः श्यामो नाम महागिरिः
आकाशातील रेवती हे नक्षत्र पितामहाने ठरवले आहे. उत्तरेला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, श्याम नावाचा महान पर्वत आहे.
नवमेघप्रभः प्रांशुः श्रीमानुज्ज्वलविग्रहः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा मुदितमानसाः
तो नव्या मेघांसारखा काळसर, उंच, तेजस्वी आणि सुंदर आहे. त्याच्यामुळे तिथल्या लोकांचा रंग श्याम झाला असून, ते सर्व आनंदी आहेत.
ऋषय ऊचुः-। सुमहान्संशयोऽस्माकं प्राप्तोयं सूत यत्त्वया । प्रजाः कथं सूत सम्यक्संप्राप्ताः श्यामतामिह
ऋषी म्हणाले — सूत, तुझ्या बोलण्यामुळे आमच्यात मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे. इथल्या लोकांचा रंग कसा श्याम झाला हे सांग.
सूत उवाच-। सर्वेष्वेव महाप्राज्ञा द्वीपेषु मुनिपुंगवाः । गौरः कृष्णश्च पतगस्तयोर्वर्णांतरे द्विजाः
सूतम्हणाले — हे अत्यंत बुद्धिमान मुनीहो, सर्व द्वीपांमध्ये पक्षी पांढरे आणि काळे आहेत, आणि त्यांच्यात इतर रंगांचेही पक्षी आहेत.
श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तस्मात्श्यामगिरिः स्मृतः । ततः परं मुनिश्रेष्ठा दुर्गशैलो महोदयः
जिथे श्याम रंग उत्पन्न झाला, म्हणून त्याला श्यामगिरी म्हणतात. त्यापुढे, हे श्रेष्ठ मुनी, दुर्गशैल नावाचा महान पर्वत आहे.
केशरी केशरयुतो यतो वातः प्रवर्त्तते । तेषां योजनविष्कंभो द्विगुणः प्रविभागशः
तो केसरी नावाचा असून, त्याला केसांची माळ आहे आणि तिथून वारा वाहतो. त्यांची रुंदी योजनेने मोजली तर दुप्पट आहे.
वर्षाणि तेषु विप्रेंद्राः संप्रोक्तानि मनीषिभिः । महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तिथल्या प्रदेशांची नावे ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहेत — महामेरू, महाकाश, जलध, आणि कुमुदोत्तर.
जलधारो महाप्राज्ञः सुकुमार इति स्मृतः । रेवतस्य तु कौमारः श्यामश्च मणिकांचनः
जलधाराला महाप्राज्ञ आणि सुकुमार असं ओळखतात. रैवताचे कौमार, आणि श्यामाचे मणिकांचन असं नाव आहे.