एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता द्विजाः । यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्
हे आणि इतर पूर्व व उत्तर दिशेतील लोक, हे द्विज, मी फक्त नावाने सांगितले; त्यांच्या गुण व सामर्थ्यानुसार, त्रिवर्गाचे मोठे फळ मिळते.
ऋषय ऊचुः-। भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च । प्रमाणमायुषः सूत बलं चापि शुभाशुभम्
मुनी म्हणाले: सूत, या भारत देशाचे आणि हिमवत प्रदेशाचे आयुष्य, बळ आणि शुभाशुभ काय आहे ते आम्हाला सांग.
अनागतमतिक्रांतं वर्तमानं च सत्तम । आचक्ष्व नो विस्तरेण हरिवर्षं तथैव च
हे श्रेष्ठ, गेलेले, येणारे आणि सध्याचे तसेच हरिवर्ष याबद्दल सविस्तर सांग.
सूत उवाच-। चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनिपुंगवाः । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च द्विजसत्तमाः
सूत म्हणाले: हे श्रेष्ठ मुनी, भारत देशात चार युगे आहेत—कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य, हे उत्तम द्विज.
पूर्वे कृतयुगं नाम ततस्त्रेतायुगं द्विजाः । तत्पश्चाद्द्वापरं चाथ ततस्तिष्यः प्रवर्तते
सर्वात आधी कृतयुग होते, त्यानंतर त्रेतायुग आले, मग द्वापर आले आणि त्यानंतर तिष्य युग सुरू होते, हे द्विजांनो.
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मुनिपुंगवाः । आयुः संख्या कृतयुगे संख्याता हि तपोधनाः
हे श्रेष्ठ ऋषींनो, कृतयुगात चार हजार वर्षे एवढे आयुष्य असते, असे तपस्वी लोकांनी सांगितले आहे.
तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायामायुषो विदुः । द्वे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठंति सांप्रतम्
त्याचप्रमाणे, त्रेतायुगात तीन हजार वर्षे आयुष्य मानले जाते; द्वापरयुगात सध्या पृथ्वीवर दोन हजार वर्षे आयुष्य राहते.
तत्प्रमाणस्थितिर्ह्यस्ति तिष्ये तु मुनिपुंगवाः । गर्भस्थाश्च म्रियंतेऽत्र तथा जाता म्रियंति च
तिष्य युगातही अशीच स्थिती असते, हे श्रेष्ठ ऋषींनो. येथे गर्भात असतानाच काही मरतात, आणि जन्मल्यानंतरही काही मरतात.
महाबला महासत्त्वाः प्रज्ञागुणसमन्विताः । प्रजायंते च जाताश्च शतशोऽथ सहस्रशः
तेथे जन्मणारे लोक मोठ्या बळाचे, उत्तम सामर्थ्याचे आणि बुद्धीचे गुण असलेले असतात; शेकड्यांनी आणि हजारोंनी लोक जन्म घेतात.
द्विजाः कृतयुगे विप्रा बलिनः प्रियदर्शनाः । प्रजायंते च जाताश्च मुनयो वै तपोधनाः
हे द्विजांनो, कृतयुगात ब्राह्मण बलवान आणि सुंदर दिसणारे असतात; तसेच तपस्वी मुनी जन्म घेतात.
महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः । प्रियदर्शा वपुष्मंतो महावीर्य्या धनुर्धराः
ते लोक मोठ्या उत्साहाचे, महान मनाचे, धर्मशील, सत्य बोलणारे, देखणे, सुंदर शरीराचे, महान पराक्रमी आणि धनुर्विद्येत निपुण असतात.
वीरा हि युधि जायंते क्षत्रियाः शूरसंमताः । त्रेतायां क्षत्रियास्तावत्सर्वे वै चक्रवर्तिनः
युद्धात वीर जन्मतात, क्षत्रियांना शौर्याबद्दल मान मिळतो; त्रेतायुगात सर्व क्षत्रिय सम्राट असतात.
सर्ववर्णाश्च जायंते सदैव द्वापरे युगे । महोत्साहा वीर्यवंतः परस्परवधैषिणः
द्वापरयुगात सर्व वर्णांचे लोक जन्म घेतात; ते मोठ्या उत्साही, पराक्रमी आणि एकमेकांच्या वधाची इच्छा बाळगणारे असतात.
तेजसांधेनसंयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषाः किल । लुब्धाश्चानृतकाश्चैव तिष्ये जायंति भो द्विजाः
ते पुरुष तेजस्वी आणि रागीट असतात; ते लोभी आणि खोटे बोलणारे असतात, हे द्विजांनो, आणि तिष्य युगात असे लोक जन्मतात.
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवंति भूतानां रागो लोभश्च सत्तमाः
ईर्ष्या, अहंकार, राग, कपट आणि मत्सर हे तिष्य युगात प्राण्यांमध्ये निर्माण होतात; तसेच, काम आणि लोभही वाढतात, हे श्रेष्ठांनो.
संक्षेपो वर्त्तते विप्रा द्वापरे युगमध्यगे । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम्
द्वापरयुगाच्या मध्यभागी संकुचन येते, हे ब्राह्मणांनो; त्यानंतर हिमवत प्रदेश येतो आणि मग हरिवर्ष येते.
ऋषय ऊचुः-। जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले: जांबूखंड तू योग्य रीतीने सांगितला आहेस, हे श्रेष्ठा; आता आम्हाला विष्कंभाचे खरे माप सांग.
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम्
समुद्राचे योग्य मापही आम्हाला दाखव, हे स्पष्टदर्शी; तसेच शाकद्वीप आणि धर्मशील कुशद्वीप यांची माहिती दे.
शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच-। विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः
शाल्मल आणि क्रौंचद्वीप यांचीही खरी माहिती सांग. सूत म्हणाले: हे ब्राह्मणांनो, या जगाला व्यापणारे अनेक द्वीप आहेत; मी तुम्हाला सात द्वीपांची माहिती सांगतो, ऐका, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः
अठरा हजार आणि सहाशे पूर्ण योजने एवढा जांबू पर्वताचा विष्कंभ आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.
लवणस्य समुद्रस्य विष्कंभो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः
लवण समुद्राचा विष्कंभ त्याच्या दुप्पट आहे, असे मानले जाते; तो विविध लोकांनी भरलेला आणि मणी-विद्रुमांनी सजलेला आहे.
नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णैः सागरः परिमंडलः
तो समुद्र अनेक प्रकारच्या धातूंच्या पर्वतांनी शोभलेला आहे; तो गोलाकार असून सिद्ध आणि चारणांनी भरलेला आहे.
शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह सत्तमाः । शृणुताद्य यथान्यायं ब्रुवतो मम धार्मिकाः
शाकद्वीप कसा आहे हे मी आता सांगतो, हे श्रेष्ठ सज्जनो. आज माझं योग्य वर्णन लक्षपूर्वक ऐका, धर्मशील हो.
जंबुद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स द्विजर्षभाः । विष्कंभेन महाभागाः सागरोऽपि विभागशः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, तो जांबूद्वीपाच्या आकाराच्या दुप्पट आहे आणि त्याची रुंदीही फार मोठी आहे. समुद्र त्याला तसाच विभागतो.
क्षीरोदो मुनिशार्दूला येन संपरिवारितः । तत्र पुण्याजनपदास्तत्र न म्रियते जनः
हे मुनीशार्दूल, तो क्षीरसागराने वेढलेला आहे. तिथे पवित्र प्रदेश आहेत आणि तिथले लोक कधीच मरत नाहीत.
कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमा तेजोयुता हि ते । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावन्मुनिसत्तमाः । उक्त एष महाभागाः किमन्यत्कथयामि वः
तिथे दुष्काळ कसा येईल? कारण तिथले लोक पृथ्वी आणि तेज यांच्या गुणांनी युक्त आहेत. हे श्रेष्ठ मुनी, शाकद्वीपाचं हे संक्षिप्त वर्णन मी सांगितलं. अजून काय सांगू तुम्हाला, हे भाग्यवानहो?
ऋषय ऊचुः-। शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह धार्मिक । उक्तस्त्वया महाप्राज्ञ विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले — हे धर्मशील, शाकद्वीपाचं संक्षिप्त वर्णन तू योग्य प्रकारे केलं आहेस. हे अत्यंत बुद्धिमान, आता त्याचं सविस्तर आणि सत्य वर्णन सांग.
सूत उवाच-। तथैव पर्वता विप्राः सप्तात्र मणिपर्वताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि वर्णये
सूतम्हणाले — तसेच, हे ब्राह्मणहो, तिथे सात मणिपर्वत आहेत. त्यांच्या नावांसह रत्नखाणी आणि नद्यांचंही वर्णन मी करतो.
अतीवगुणवत्सर्वं तत्त्वं पृच्छथ धार्मिकाः । देवर्षिगंधर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते
हे धर्मशीलहो, तुम्ही सर्व गोष्टी फार तपशीलात विचारता. पहिला पर्वत मेरू आहे, जो देव आणि गंधर्वांनी वेढलेला आहे.
प्रागायतो महाभागा मलयोनाम पर्वतः । ततो मेघाः प्रवर्त्तंते प्रभवंति च सर्वशः
पूर्वेला, हे भाग्यवानहो, मलय नावाचा पर्वत आहे. तिथूनच मेघ निर्माण होतात आणि सर्वत्र पसरतात.