कौक्कुटकास्तथा बोलाः कोकणा मणिवालकाः । समंगा कनकाश्चैव कुंकुरांगारमारिषाः
कौक्कुटक, बोळ, कोकण, मणिवालक, समंग, कनक आणि कुक्कुरांगारमारीष—
ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिवर्गा माल्यसेनयः । व्यूढकाः कोरकाः प्रोष्टाः संगवेगधरास्तथा
ध्वज, उत्सव आणि संकेत असणारे, त्रिवर्ग, माळ्य, सेनय, व्यूढक, कोरक, प्रोष्ट आणि संगवेगधर—
तथैव विंद्यरुलिकाः पुलिंदा बल्वलैः सह । मालवा मलराश्चैव तथैवापरवर्तकाः
तसेच विंध्यारुलिक, पुलिंद आणि बलवल, मालव, मलर आणि अपरवर्तक—
कुलिंदाः कालदाश्चैव चंडकाः कुरटास्तथा । मुशलास्तनवालाश्च सतीर्था पूतिसृंजयाः
कुलिंद, कालद, चंडक, कुरट, मुषल, तनवाल, सतीर्थ आणि पूतिसृंजय—
अनिदायाः शिवाटाश्च तपनाः सूतपास्तथा । ऋषिकाश्च विदर्भाश्च स्तंगना परतंगकाः
अनिदाय, शिवाट, तपन, सूतप, ऋषिक, विदर्भ, स्तंगन आणि परतंगक—
उत्तराश्चापरेम्लेच्छा जना हि मुनिपुंगवाः । जवनाश्च सकांबोजा दारुणा म्लेच्छजातयः
आणि इतर उत्तरेकडील म्लेच्छ लोक, हे श्रेष्ठ मुनी— म्हणजे यवन, काम्बोज, दारुण आणि इतर म्लेच्छ जाती—
सकृघृहाः कुलट्याश्च हूणा पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्चान्यास्तथा च दशमालिकाः
सकृगृह, कुलट, हूण, पारसिक, तसेच रमण आणि दशमालिक—
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्र कुलानि च । शूराभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह
क्षत्रिय वस्ती, वैश्य आणि शूद्र कुटुंबे, शूर, अभीर, दरद आणि काश्मीर हे आपल्या जनावरांसह—
खांडीकाश्च तुषाराश्च पद्मगा गिरिगह्वराः । आद्रेयाः सभिरादाजास्तथैव स्तनपोषकाः
खांडिक, तुषार, पद्मग, पर्वताच्या गुहांत राहणारे, आद्रेय, सभिरादाज आणि स्तनपोषक—
द्रोषकाश्च कलिंगाश्च किरातानां च जातयः । तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभंजकाः
द्रोषक, कलिंग, किरातांच्या जाती, तोमर, हन्यमान आणि करभंजक—
एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता द्विजाः । यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्
हे आणि इतर पूर्व व उत्तर दिशेतील लोक, हे द्विज, मी फक्त नावाने सांगितले; त्यांच्या गुण व सामर्थ्यानुसार, त्रिवर्गाचे मोठे फळ मिळते.
ऋषय ऊचुः-। भारतस्यास्य वर्षस्य तथा हैमवतस्य च । प्रमाणमायुषः सूत बलं चापि शुभाशुभम्
मुनी म्हणाले: सूत, या भारत देशाचे आणि हिमवत प्रदेशाचे आयुष्य, बळ आणि शुभाशुभ काय आहे ते आम्हाला सांग.
अनागतमतिक्रांतं वर्तमानं च सत्तम । आचक्ष्व नो विस्तरेण हरिवर्षं तथैव च
हे श्रेष्ठ, गेलेले, येणारे आणि सध्याचे तसेच हरिवर्ष याबद्दल सविस्तर सांग.
सूत उवाच-। चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनिपुंगवाः । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं च द्विजसत्तमाः
सूत म्हणाले: हे श्रेष्ठ मुनी, भारत देशात चार युगे आहेत—कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य, हे उत्तम द्विज.
पूर्वे कृतयुगं नाम ततस्त्रेतायुगं द्विजाः । तत्पश्चाद्द्वापरं चाथ ततस्तिष्यः प्रवर्तते
सर्वात आधी कृतयुग होते, त्यानंतर त्रेतायुग आले, मग द्वापर आले आणि त्यानंतर तिष्य युग सुरू होते, हे द्विजांनो.
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मुनिपुंगवाः । आयुः संख्या कृतयुगे संख्याता हि तपोधनाः
हे श्रेष्ठ ऋषींनो, कृतयुगात चार हजार वर्षे एवढे आयुष्य असते, असे तपस्वी लोकांनी सांगितले आहे.
तथा त्रीणि सहस्राणि त्रेतायामायुषो विदुः । द्वे सहस्रे द्वापरे तु भुवि तिष्ठंति सांप्रतम्
त्याचप्रमाणे, त्रेतायुगात तीन हजार वर्षे आयुष्य मानले जाते; द्वापरयुगात सध्या पृथ्वीवर दोन हजार वर्षे आयुष्य राहते.
तत्प्रमाणस्थितिर्ह्यस्ति तिष्ये तु मुनिपुंगवाः । गर्भस्थाश्च म्रियंतेऽत्र तथा जाता म्रियंति च
तिष्य युगातही अशीच स्थिती असते, हे श्रेष्ठ ऋषींनो. येथे गर्भात असतानाच काही मरतात, आणि जन्मल्यानंतरही काही मरतात.
महाबला महासत्त्वाः प्रज्ञागुणसमन्विताः । प्रजायंते च जाताश्च शतशोऽथ सहस्रशः
तेथे जन्मणारे लोक मोठ्या बळाचे, उत्तम सामर्थ्याचे आणि बुद्धीचे गुण असलेले असतात; शेकड्यांनी आणि हजारोंनी लोक जन्म घेतात.
द्विजाः कृतयुगे विप्रा बलिनः प्रियदर्शनाः । प्रजायंते च जाताश्च मुनयो वै तपोधनाः
हे द्विजांनो, कृतयुगात ब्राह्मण बलवान आणि सुंदर दिसणारे असतात; तसेच तपस्वी मुनी जन्म घेतात.
महोत्साहा महात्मानो धार्मिकाः सत्यवादिनः । प्रियदर्शा वपुष्मंतो महावीर्य्या धनुर्धराः
ते लोक मोठ्या उत्साहाचे, महान मनाचे, धर्मशील, सत्य बोलणारे, देखणे, सुंदर शरीराचे, महान पराक्रमी आणि धनुर्विद्येत निपुण असतात.
वीरा हि युधि जायंते क्षत्रियाः शूरसंमताः । त्रेतायां क्षत्रियास्तावत्सर्वे वै चक्रवर्तिनः
युद्धात वीर जन्मतात, क्षत्रियांना शौर्याबद्दल मान मिळतो; त्रेतायुगात सर्व क्षत्रिय सम्राट असतात.
सर्ववर्णाश्च जायंते सदैव द्वापरे युगे । महोत्साहा वीर्यवंतः परस्परवधैषिणः
द्वापरयुगात सर्व वर्णांचे लोक जन्म घेतात; ते मोठ्या उत्साही, पराक्रमी आणि एकमेकांच्या वधाची इच्छा बाळगणारे असतात.
तेजसांधेनसंयुक्ताः क्रोधनाः पुरुषाः किल । लुब्धाश्चानृतकाश्चैव तिष्ये जायंति भो द्विजाः
ते पुरुष तेजस्वी आणि रागीट असतात; ते लोभी आणि खोटे बोलणारे असतात, हे द्विजांनो, आणि तिष्य युगात असे लोक जन्मतात.
ईर्ष्या मानस्तथा क्रोधो मायासूया तथैव च । तिष्ये भवंति भूतानां रागो लोभश्च सत्तमाः
ईर्ष्या, अहंकार, राग, कपट आणि मत्सर हे तिष्य युगात प्राण्यांमध्ये निर्माण होतात; तसेच, काम आणि लोभही वाढतात, हे श्रेष्ठांनो.
संक्षेपो वर्त्तते विप्रा द्वापरे युगमध्यगे । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्षं ततः परम्
द्वापरयुगाच्या मध्यभागी संकुचन येते, हे ब्राह्मणांनो; त्यानंतर हिमवत प्रदेश येतो आणि मग हरिवर्ष येते.
ऋषय ऊचुः-। जंबूखंडस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह सत्तमः । विष्कंभस्य च प्रब्रूहि परिमाणं हि तत्त्वतः
ऋषी म्हणाले: जांबूखंड तू योग्य रीतीने सांगितला आहेस, हे श्रेष्ठा; आता आम्हाला विष्कंभाचे खरे माप सांग.
समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्र दर्शनः । शाकद्वीपं च नो ब्रूहि कुशद्वीपं च धार्मिकम्
समुद्राचे योग्य मापही आम्हाला दाखव, हे स्पष्टदर्शी; तसेच शाकद्वीप आणि धर्मशील कुशद्वीप यांची माहिती दे.
शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौंचद्वीपं तथैव च । सूत उवाच-। विप्राः सुबहवो द्वीपाः यैरिदं संततं जगत् । सप्तद्वीपान्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं द्विजपुंगवाः
शाल्मल आणि क्रौंचद्वीप यांचीही खरी माहिती सांग. सूत म्हणाले: हे ब्राह्मणांनो, या जगाला व्यापणारे अनेक द्वीप आहेत; मी तुम्हाला सात द्वीपांची माहिती सांगतो, ऐका, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.
अष्टादशसहस्राणि योजनानि द्विजोत्तमाः । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कंभो जंबुपर्वतः
अठरा हजार आणि सहाशे पूर्ण योजने एवढा जांबू पर्वताचा विष्कंभ आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो.