पश्यंति नहि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः । तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा द्विजोत्तमाः
दुष्ट वर्तन असलेल्या लोकांना महेश्वर कधीच दिसत नाही. त्या पर्वताच्या शिखरावरून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, दूधाची एक धार खाली वाहते.
विश्वरूपात्परमिता भीमनिर्घातनिस्वना । पुण्यापुण्यतमैर्जुष्टा गंगा भागीरथी शुभा
विश्वाच्या रूपासारखी विशाल आणि भीषण गडगडाटाने निनादणारी, पुण्यवान आणि पापी अशा दोन्ही प्रकारच्या लोकांनी भरलेली, ती शुभ गंगा म्हणजेच भागीरथी आहे.
प्लवंती च प्रवेगेन ह्रदे चंद्रमसः शुभे । तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः
ती गंगा वेगाने वाहत जाऊन चंद्राच्या शुद्ध सरोवरात प्रवेश करते; तिच्यामुळे ते सरोवर समुद्रासारखे विशाल आणि पवित्र झाले.
तां धारयामास तदा दुर्द्धरां पर्वतैरपि । शतं वर्षसहस्राणि शिरसैव पिनाकधृक्
त्या काळी पिनाकधारी शिवाने, पर्वतांनाही धारण करता न येणारी ती गंगा, आपल्या डोक्यावर शंभर हजार वर्षे धरून ठेवली.
मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो द्विजोत्तमाः । जंबूखंडे तु तत्रैव महाजनपदो द्विजाः
मेरूच्या पश्चिम बाजूला केतुमाल नावाचा प्रदेश आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो. जंबूद्वीपात तिथे एक महान देश आहे, हे द्विजांनो.
आयुर्दशसहस्राणि वर्षाणां तत्र सत्तमाः । सुवर्णवर्णाश्च नरा स्त्रियश्चाप्सरसां समाः
त्या प्रदेशात, हे उत्तम लोकांनो, माणसांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असते; तिथले पुरुष सुवर्णासारखे आणि स्त्रिया अप्सरांसारख्या सुंदर असतात.
अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः । जायंते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः
तिथे माणसे रोगरहित, दुःखरहित आणि नेहमी आनंदी मनाची असतात; तिथे जन्मणारे पुरुष शुद्ध सोन्यासारखे तेजस्वी असतात.
गंधमादनशृंगेषु कुबेरः सह राक्षसैः । संवृतोप्सरसां संघैर्मोदते गुह्यकाधिपः
गंधमादन पर्वताच्या शिखरांवर, गुह्यकांचा अधिपती कुबेर राक्षस आणि अप्सरांचा समुदाय घेऊन आनंद करतो.
गंधमादनपार्श्वे तु परे विगतपातकाः । एकादशसहस्राणि वर्षाणां परमायुषः
गंधमादनच्या शेजारी, पापरहित लोक राहतात, ज्यांचे आयुष्य अकरा हजार वर्षे असते.
तत्र कृष्णा नरा विप्रास्तेजोयुक्ता महाबलाः । स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः
तिथे, हे ब्राह्मणांनो, पुरुष काळे, तेजस्वी आणि अत्यंत बलवान असतात; स्त्रिया कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या उजळ आणि सर्वच फार सुंदर असतात.
नीलोत्पलधरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं वरम् । वर्षमैरावतं विप्रा नानाजनपदावृतम्
तिथे निळ्या कमळांनी भरलेला शुभ्र प्रदेश, सुवर्णमय भूमी आणि एरावत नावाचा प्रदेश आहे, हे ब्राह्मणांनो, जिथे विविध जातीचे लोक राहतात.
धनुखंडेः महाभागा द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । इलावृत्तं मध्यगं तु पंचवर्षाणि चैव हि
धनुखंडात, हे भाग्यवान लोकांनो, दोन प्रदेश आहेत—दक्षिण आणि उत्तर; मध्ये इलावृत नावाचा प्रदेश आहे आणि एकूण पाच प्रदेश आहेत.
उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः । आयुः प्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः
प्रत्येक पुढील प्रदेश हा मागीलपेक्षा आयुष्य, आकार, आरोग्य, धर्म, कामना आणि संपत्ती या गुणांनी अधिक श्रेष्ठ असतो.
समन्वितानि भूतानि तेषु सर्वेषु सत्तमाः । एवमेषा महाभागाः पर्वतैः पृथिवी चिता
या सर्व प्रदेशांमध्ये, हे उत्तम लोकांनो, सर्व जीव हे गुण लाभलेले आहेत; अशा प्रकारे, हे भाग्यवान लोकांनो, पृथ्वी पर्वतांनी सुशोभित झाली आहे.
हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः । तत्र वैश्रवणो देवो गुह्यकैः सह मोदते
हेमकूट नावाचा एक महान पर्वत आहे, ज्याला कैलास म्हणतात; तिथे वैश्रवण देव गुह्यकांसह आनंद करतो.
अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति । हिरण्यशृंगः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः
कैलासच्या उत्तरेला, मैनाक पर्वताच्या दिशेने, हिरण्यशृंग नावाचा मोठा, दिव्य आणि रत्नांनी बनलेला पर्वत आहे.
तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभ्रं कांचनवालुकम् । रम्यं विष्णुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः
त्याच्या शेजारी एक मोठे, दिव्य, शुभ्र आणि सोन्याच्या वाळूचे रम्य सरोवर आहे, ज्याला विष्णुसरोवर म्हणतात, जिथे राजा भागीरथाने वास्तव्य केले होते.
दृष्ट्वा भागीरथीं गंगामुवास बहुलाः समाः । यूपा मणिमयास्तत्र क्षेत्राश्चापि हिरण्मयाः
भागीरथी गंगा पाहून राजा भागीरथ तिथे अनेक वर्षे राहिला; तिथे रत्नजडित यूप आणि सोन्याची शेतं आहेत.
तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः । स्रष्टा भूतिपतिर्यत्र सर्वलोकैः सनातनः
तेथे यज्ञ करून सिद्धी मिळवून, हजार डोळ्यांचा तेजस्वी इंद्र गेला, जिथे सनातन सृष्टीकर्ता, समृद्धीचा स्वामी, सर्व लोकांसह वास करतो.
उपास्यते तिग्मतेजा यत्र भूतः समंततः । नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पंचमः
जिथे तेजस्वी परमेश्वर सर्वत्र पूजिला जातो, तिथे नर-नारायण, ब्रह्मा, मनु आणि पाचवा स्थाणू हेही त्याच्यासोबत आहेत.
तत्र दिव्या त्रिपथगा प्रथमं तु प्रतिष्ठिता । ब्रह्मलोकादपाक्रांता सप्तधा प्रतिपद्यते
तेथे दिव्य अशी तीन वाटांनी वाहणारी नदी प्रथम स्थापन झाली; ती ब्रह्मलोकातून निघून सात भागांत विभागली जाते.
वटोदका सा नलिनी पार्वती च सरस्वती । जंबूनदी च सीता च गंगा सिंधुश्च सप्तमी
त्या म्हणजे वटोदका, नलिनी, पार्वती, सरस्वती, जांबूनदी, सीता आणि सातवी म्हणजे गंगा सिंधू.
अचिंत्या दिव्यसंज्ञा सा प्रभावैश्च समन्विता । उपास्यते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये
ती अगम्य, दिव्य नावाने ओळखली जाणारी आणि अनेक सामर्थ्यांनी युक्त आहे; हजार युगांच्या शेवटी मोठ्या सभेत तिची पूजा केली जाते.
दृश्यादृश्या च भवति तत्रतत्र सरस्वती । एता दिव्याः सप्तगंगास्त्रिषुलोकेषु विश्रुताः
सरस्वती कधी दिसते, कधी अदृश्य होते; या सातही दिव्य गंगा त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहेत.
रक्षांसि वै हिमवती हेमकूटे च गुह्यकाः । सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णं च तपोवनम्
हिमवंतावर राक्षस राहतात, हेमकूटावर गुप्त देव, निषध पर्वतावर सर्प आणि नाग राहतात; गोकरण हे तपस्व्यांचे स्थान आहे.
देवासुराणां सर्वेषां श्वेतः पर्वतमुच्यते । गंधर्वा निषधे नित्यं नीले ब्रह्मर्षयस्तथा
सर्व देव आणि असुरांसाठी श्वेत पर्वत म्हणून ओळखला जातो; निषध पर्वतावर नेहमी गंधर्व राहतात आणि निळ्या पर्वतावर ब्रह्मर्षी.
शृंगवांस्तु महाभागा देवानां प्रतिसंचरः । इत्येतानि महाभागाः सप्तवर्षाणि भागशः
शृंगवान हा पुण्यशाली पर्वत देवांचे निवासस्थान आहे; अशा प्रकारे ही सातही प्रदेश फारच श्रेष्ठ आहेत आणि प्रत्येकाचे वेगळे स्थान आहे.
भूतान्युपनिविष्टानि गतिमंति ध्रुवाणि च । तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते देवमानुषा
त्या प्रदेशात जिवंत आणि स्थिर अशी सर्व भुते वसलेली आहेत; तिथे देव आणि माणसांची समृद्धी अनेक प्रकारांनी दिसून येते.
अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धे या तु विभूषिता । यां तु पृच्छथ मां विप्रा दिव्यमेनां शशाकृतिम्
श्रद्धावानांनो, जी वस्तू अलंकृत आहे ती मोजता येणार नाही; पण ब्राह्मणांनो, तुम्ही मला या शशाकृती दिव्य प्रदेशाबद्दल विचारता.
पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उक्ते ये दक्षिणोत्तरे । कर्णे तु नागद्वीपश्च काश्यपद्वीप एव च
शशाच्या बाजूला दोन प्रदेश आहेत, एक दक्षिणेकडचा आणि एक उत्तरेकडचा; कानाजवळ नागद्वीप आणि कश्यपद्वीप आहेत.