लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
तो सर्व बाजूंनी खाऱ्या समुद्राने वेढलेला आहे, जसं माणूस आरशात आपलं मुख पाहतो तसं.
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
सुदर्शन द्वीप असाच चक्राच्या गोलासारखा दिसतो; त्याच्या एका अर्ध्यात पिंपळाचं झाड आहे आणि दुसऱ्या अर्ध्यात मोठा ससा आहे.
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
सर्व औषधी वनस्पती गोळा करून तो द्वीप सर्व बाजूंनी वेढला आहे; बाकीचं पाणी वेगळं समजावं, उरलेलं थोडक्यात सांगतो.
ऋषय ऊचुः-। उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ऋषी म्हणाले: तू आम्हाला सारांश नीट आणि योग्य रीतीने सांगितला; तुला सर्व गोष्टीचं तत्त्वज्ञान आहे, म्हणून आता विस्ताराने सांग, सूत.
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
सशाच्या चिन्हाने जेवढं भूमीचं क्षेत्र दिसतं, त्याचं माप सांग, आणि मग पिंपळाच्या झाडाबद्दल सांग.
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच-। प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
त्यांनी विचारल्यावर सूत म्हणाला: पूर्वेकडे हे सहा रत्नमय पर्वत पसरले आहेत, हे महाज्ञानीहो.
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांनी दोन्ही बाजूंनी वेढलेले हिमवंत, हिमकूट आणि श्रेष्ठ निषध हे पर्वत आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः
नील पर्वत वैडूर्य रत्नाचा बनलेला आहे, श्वेत पर्वत चंद्रासारखा शुभ्र आहे; सर्व धातूंनी बांधलेला शृंगवत नावाचा पर्वत आहे.
एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः
हे पर्वत, हे ब्राह्मणहो, सिद्ध आणि चारण यांच्या सेवेत असतात; त्यांच्या मध्ये हजारो योजनांचे अंतर आहे.
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
तिथे पुण्यवान प्रदेश आहेत, ती उत्तम भूमी आहे; तिथे सर्व प्रकारचे जीव विविध जातीचे वास करतात.
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते
हे भारत नावाचं प्रदेश आहे, त्यापुढे हिमवत प्रदेश आहे; हेमकूटच्या पुढे हरिवर्ष असं म्हणतात.
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाभागा माल्यवान्नाम पर्वतः
नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला, मोठा आणि पवित्र मल्यवत नावाचा पर्वत पसरलेला आहे.
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गंधमादनः । परिमंडलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः
माल्यवत् पर्वताच्या उत्तरेला गंधमादन पर्वत आहे. या दोन्ही पर्वतांच्या मध्ये, गोलाकार आणि सोन्यासारखा मेरू पर्वत उभा आहे.
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः
तो पर्वत उगवत्या सूर्याच्या तेजाने झळाळतो, धुररहित अग्नीप्रमाणे उजळतो आणि चौर्याऐंशी हजार योजन उंच आहे.
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति
तो पर्वत, द्विजश्रेष्ठांनो, चौर्याऐंशी हजार योजन खालीही पसरलेला आहे. वर, खाली आणि आडवे असे सर्व जग व्यापून तो उभा आहे.
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता द्विजाः । भद्राश्वः केतुमालश्च जंबूद्वीपश्च सत्तमाः
त्या पर्वताच्या बाजूला, हे ब्राह्मणांनो, हे चार उत्तम द्वीप आहेत—भद्राश्व, केतुमाल आणि जांबूद्वीप.
उत्तराश्चैव कुरुवः कृतपुण्य प्रतिश्रयाः । विहंगसुमुखो यस्तु सुपार्श्वस्यात्मजः किल
त्याच्या उत्तरेला, पुण्यवान लोकांसाठी आश्रय असलेले उत्तर कुरू आहेत. तिथे सुपार्श्वाचा पुत्र विहंगसुमुख राहतो असे सांगितले जाते.
स वै विचिंतयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् । मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्
त्याने सुवर्ण रंगाचे कावळे पाहून, मेरू पर्वत हा पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ असा कसा आहे हे विचार करू लागला.
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् । तमादित्योनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः
तो पर्वत कोणताही भेद करत नाही म्हणून मी त्याचा त्याग करतो; तेजांमध्ये श्रेष्ठ असलेला सूर्य नेहमी त्याच्या मागे जातो.
चंद्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः । स पर्वतो महाप्राज्ञा दिव्यपुष्पसमन्वितः
चंद्र आणि त्याच्या नक्षत्रांसह वारा देखील त्या पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालतात; तो पर्वत, हे ज्ञानीजनांनो, दिव्य फुलांनी सुशोभित आहे.
भवनैरावृतैः सर्वैः र्जांबूनदमयैः शुभैः । तत्र देवगणा विप्रा गंधर्वासुरराक्षसाः
तो पर्वत सर्व बाजूंनी जांबू सोन्याच्या सुंदर महालांनी वेढलेला आहे; तिथे, हे ब्राह्मणांनो, देव, गंधर्व, असुर आणि राक्षस यांचे समुदाय आहेत.
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडंति सर्वदा । तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः
अप्सरांचा समूह त्यांच्यासोबत नेहमी त्या पर्वतावर क्रीडा करतो; तिथेच ब्रह्मा, रुद्र आणि देवांचा राजा शक्रही आहेत.
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजंतेऽनेक दक्षिणैः । तुंबुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हाहा हूहूः
ते सर्वजण एकत्र येऊन विविध यज्ञ आणि अनेक दक्षिणा देतात; तिथे तुम्बुरू, नारद, विश्वावसु, हाहा आणि हूहू उपस्थित असतात.
अभिगम्यामरश्रेष्ठं स्तुवंति विविधैः स्तवैः । सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः
ते अमरश्रेष्ठाजवळ जाऊन विविध स्तोत्रांनी त्याचे स्तवन करतात; तिथे सात महान ऋषी आणि प्रजापती कश्यपही आहेत.
तत्र गच्छंति भद्रं वः सदा पर्वणि पर्वणि । तस्यैव मूर्द्धन्युशना काव्यो दैत्यैर्महीयते
ते नेहमी प्रत्येक सणाला तिथे जातात—तुमच्यावर शुभ होवो; त्या पर्वताच्या शिखरावर उशना काव्य दैत्यांकडून पूजिला जातो.
तस्य हैमानि रत्नानि तस्यैते रत्नपर्वताः । तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते
त्या पर्वताची रत्ने सोन्याची आहेत आणि हेच रत्नपर्वत आहेत; म्हणूनच, भगवंत कुबेर तिथे चौथ्या भागाचा उपभोग घेतो.
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति । पर्वतस्यांतरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमैश्चितम्
तिथून तो मनुष्यमात्रांना धनाचा एक भाग देतो; त्या पर्वताच्या आत सर्व ऋतूंच्या फुलांनी सजलेले एक दिव्य वन आहे.
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुच्छ्रितम् । तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यभूतैः समावृतः
तेथे सुंदर कर्णिकार वृक्षांचे वन आहे, जे खडकांच्या समूहांनी उंचावलेले आहे; तिथेच स्वतः पशुपती, दिव्य भूतांसह वास करतो.
उमासहायोभगवान्रमते भूतभावनः । कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रदापादलंबिनीम्
भूतांचा सृजनकर्ता, भगवंत, उमा सोबत तिथे रमतो आणि पायापर्यंत पोहोचणारी कर्णिकार फुलांची माळ घालतो.
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः । तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः
तीन डोळ्यांनी उजळलेला, जणू तीन सूर्य उगवले आहेत असे भासणारा, कठोर तप करणारे, उत्तम व्रत पाळणारे आणि सत्य बोलणारे सिद्धजन त्याच्याकडे येतात.