शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च पंचमः । भूमेरेतेगुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि पाचवा म्हणजे गंध—हे पृथ्वीचे गुण आहेत, असे तत्वज्ञ ऋषींनी सांगितले आहे.
चत्वारोप्सुगुणा विप्रा गंधस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोथ गुणास्त्रयः
ब्राह्मणहो, पाण्याला चार गुण आहेत, पण त्यात गंध नाही; अग्नीला ध्वनी, स्पर्श आणि रूप—हे तीनच गुण आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च । एते पंच गुणा विप्रा महाभूतेषु पंचसु
वायूचे गुण म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श; आकाशात फक्त ध्वनीच आहे. हे पाच गुण पाचही महाभूतांत आहेत, हे ब्राह्मणहो.
वर्तंते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तंते साम्यं भवति वै तदा
हे गुण सर्व लोकांत अस्तित्वात आहेत, ज्यात सर्व भूतं स्थिर आहेत; हे एकमेकांवर कधीच जास्त होत नाहीत, म्हणून समत्व राहते.
यदा तु विषमीभावमाविशंति परस्परम् । तदा देहैर्देहवंतो व्यतिरोहंति नान्यथा
जेव्हा जीव एकमेकांशी विरोधात वागतात, तेव्हा ते देह सोडून दुसऱ्या देहात जातात; दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.
आनुपूर्व्या विनश्यंति जायंते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
ते एकामागोमाग नष्ट होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; ही सर्व अपरिमित रूपे त्यांची दैवी स्वरूपे आहेत.
यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे जिथे पंचमहाभूतांची हालचाल दिसते, तिथे माणसं आपल्या बुद्धीने त्यांची मापं ठरवतात.
अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः
जे भाव मनाने समजता येत नाहीत, त्यांना तर्काने सिद्ध करता येत नाही; आता मी तुम्हाला सुंदर सुदर्शन द्वीपाचे वर्णन सांगतो, हे ऋषिवरांनो.
परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः
तो द्वीप पूर्ण गोलाकार आहे, चक्रासारखा मांडलेला आहे, नद्या आणि पाण्याने वेढलेला आहे, आणि पर्वत समुद्रासारखे भासतात.
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्
तो विविध आकारांच्या सुंदर नगरांनी, समृद्ध प्रदेशांनी, फुलाफळांनी लगडलेल्या झाडांनी, धनधान्याने परिपूर्ण आहे.
लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
तो सर्व बाजूंनी खाऱ्या समुद्राने वेढलेला आहे, जसं माणूस आरशात आपलं मुख पाहतो तसं.
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
सुदर्शन द्वीप असाच चक्राच्या गोलासारखा दिसतो; त्याच्या एका अर्ध्यात पिंपळाचं झाड आहे आणि दुसऱ्या अर्ध्यात मोठा ससा आहे.
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
सर्व औषधी वनस्पती गोळा करून तो द्वीप सर्व बाजूंनी वेढला आहे; बाकीचं पाणी वेगळं समजावं, उरलेलं थोडक्यात सांगतो.
ऋषय ऊचुः-। उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ऋषी म्हणाले: तू आम्हाला सारांश नीट आणि योग्य रीतीने सांगितला; तुला सर्व गोष्टीचं तत्त्वज्ञान आहे, म्हणून आता विस्ताराने सांग, सूत.
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
सशाच्या चिन्हाने जेवढं भूमीचं क्षेत्र दिसतं, त्याचं माप सांग, आणि मग पिंपळाच्या झाडाबद्दल सांग.
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच-। प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
त्यांनी विचारल्यावर सूत म्हणाला: पूर्वेकडे हे सहा रत्नमय पर्वत पसरले आहेत, हे महाज्ञानीहो.
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांनी दोन्ही बाजूंनी वेढलेले हिमवंत, हिमकूट आणि श्रेष्ठ निषध हे पर्वत आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः
नील पर्वत वैडूर्य रत्नाचा बनलेला आहे, श्वेत पर्वत चंद्रासारखा शुभ्र आहे; सर्व धातूंनी बांधलेला शृंगवत नावाचा पर्वत आहे.
एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः
हे पर्वत, हे ब्राह्मणहो, सिद्ध आणि चारण यांच्या सेवेत असतात; त्यांच्या मध्ये हजारो योजनांचे अंतर आहे.
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
तिथे पुण्यवान प्रदेश आहेत, ती उत्तम भूमी आहे; तिथे सर्व प्रकारचे जीव विविध जातीचे वास करतात.
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते
हे भारत नावाचं प्रदेश आहे, त्यापुढे हिमवत प्रदेश आहे; हेमकूटच्या पुढे हरिवर्ष असं म्हणतात.
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाभागा माल्यवान्नाम पर्वतः
नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषधाच्या उत्तरेला, मोठा आणि पवित्र मल्यवत नावाचा पर्वत पसरलेला आहे.
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गंधमादनः । परिमंडलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः
माल्यवत् पर्वताच्या उत्तरेला गंधमादन पर्वत आहे. या दोन्ही पर्वतांच्या मध्ये, गोलाकार आणि सोन्यासारखा मेरू पर्वत उभा आहे.
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुरशीतिरुच्छ्रितः
तो पर्वत उगवत्या सूर्याच्या तेजाने झळाळतो, धुररहित अग्नीप्रमाणे उजळतो आणि चौर्याऐंशी हजार योजन उंच आहे.
अधस्ताच्चतुरशीतिर्योजनानां द्विजोत्तमाः । ऊर्ध्वमधश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति
तो पर्वत, द्विजश्रेष्ठांनो, चौर्याऐंशी हजार योजन खालीही पसरलेला आहे. वर, खाली आणि आडवे असे सर्व जग व्यापून तो उभा आहे.
तस्य पार्श्वेष्वमी द्वीपाश्चत्वारः संस्थिता द्विजाः । भद्राश्वः केतुमालश्च जंबूद्वीपश्च सत्तमाः
त्या पर्वताच्या बाजूला, हे ब्राह्मणांनो, हे चार उत्तम द्वीप आहेत—भद्राश्व, केतुमाल आणि जांबूद्वीप.
उत्तराश्चैव कुरुवः कृतपुण्य प्रतिश्रयाः । विहंगसुमुखो यस्तु सुपार्श्वस्यात्मजः किल
त्याच्या उत्तरेला, पुण्यवान लोकांसाठी आश्रय असलेले उत्तर कुरू आहेत. तिथे सुपार्श्वाचा पुत्र विहंगसुमुख राहतो असे सांगितले जाते.
स वै विचिंतयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् । मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम्
त्याने सुवर्ण रंगाचे कावळे पाहून, मेरू पर्वत हा पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ असा कसा आहे हे विचार करू लागला.
अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् । तमादित्योनुपर्येति सततं ज्योतिषां वरः
तो पर्वत कोणताही भेद करत नाही म्हणून मी त्याचा त्याग करतो; तेजांमध्ये श्रेष्ठ असलेला सूर्य नेहमी त्याच्या मागे जातो.
चंद्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणः । स पर्वतो महाप्राज्ञा दिव्यपुष्पसमन्वितः
चंद्र आणि त्याच्या नक्षत्रांसह वारा देखील त्या पर्वताभोवती प्रदक्षिणा घालतात; तो पर्वत, हे ज्ञानीजनांनो, दिव्य फुलांनी सुशोभित आहे.